Choroby układu krążenia pozostają główną przyczyną zgonów na świecie, mimo postępów w diagnostyce i leczeniu. Coraz więcej dowodów naukowych wskazuje jednak, że kluczowym – a wciąż niedostatecznie docenianym – czynnikiem ryzyka jest sposób odżywiania, a w szczególności wysoka konsumpcja żywności ultraprzetworzonej. Najnowsze badanie amerykańskich naukowców pokazuje, że osoby spożywające największe ilości tego typu produktów mają aż o 47% wyższe ryzyko chorób sercowo-naczyniowych w porównaniu z osobami, których dieta opiera się głównie na żywności nieprzetworzonej lub minimalnie przetworzonej.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Dlaczego dieta bogata w żywność ultraprzetworzoną wiąże się z istotnie wyższym ryzykiem chorób układu krążenia
- Jak duża jest skala zagrożenia – i co oznacza wzrost ryzyka CVD aż o 47% w praktyce klinicznej
- Na jakich danych oparto wnioski i dlaczego badanie NHANES ma wysoką wartość naukową
- Jakie konsekwencje wyniki badania mogą mieć dla profilaktyki, zaleceń lekarskich i polityki zdrowotnej
Czym jest żywność ultraprzetworzona i dlaczego budzi niepokój?
Żywność ultraprzetworzona (ultra-processed foods, UPF) obejmuje produkty, które przeszły intensywną obróbkę przemysłową i zawierają liczne dodatki technologiczne. Są to m.in. słodzone napoje, przekąski pakowane, dania gotowe, przetworzone mięsa czy wyroby cukiernicze. Produkty te charakteryzują się:
- wysoką zawartością cukrów prostych, tłuszczów nasyconych i soli,
- obecnością emulgatorów, barwników, konserwantów i wzmacniaczy smaku,
- niską gęstością odżywczą i ograniczoną ilością błonnika, witamin oraz składników mineralnych.
Co istotne, UPF dostarczają organizmowi substancji, z którymi ludzki metabolizm nie miał do czynienia w toku ewolucji, co może zaburzać mechanizmy regulujące gospodarkę lipidową, glukozową i zapalną.
Skala problemu: UPF jako dominujący składnik diety
W Stanach Zjednoczonych żywność ultraprzetworzona stanowi obecnie niemal 60% dziennego spożycia kalorii u dorosłych i aż 70% u dzieci. Podobne trendy obserwuje się w wielu krajach rozwiniętych. Wcześniejsze badania łączyły wysokie spożycie UPF z:
- otyłością i nadwagą,
- nadciśnieniem tętniczym,
- dyslipidemią,
- insulinoopornością,
- podwyższonym stężeniem białka C-reaktywnego (CRP), będącego markerem przewlekłego stanu zapalnego.
Brakowało jednak jednoznacznych danych wskazujących, czy UPF bezpośrednio zwiększają ryzyko zawału serca i udaru mózgu.
Analiza NHANES: jak badano związek diety z chorobami serca?
Zespół naukowców z Charles E. Schmidt College of Medicine na Florida Atlantic University przeanalizował dane pochodzące z amerykańskiego Narodowego Badania Zdrowia i Odżywiania (NHANES). Badaniem objęto 4 787 dorosłych osób w wieku ≥18 lat z lat 2021–2023. Uczestnicy:
- prowadzili szczegółowe dzienniki żywieniowe,
- zgłaszali informacje dotyczące przebytych zawałów serca i udarów mózgu.
Na podstawie udziału kalorii pochodzących z UPF uczestników podzielono na cztery kwartyle – od najniższego do najwyższego spożycia. Analizy uwzględniały czynniki zakłócające, takie jak wiek, płeć, pochodzenie etniczne, palenie tytoniu i poziom dochodów.
Wynik: 47% wyższe ryzyko chorób sercowo-naczyniowych
Po skorygowaniu danych okazało się, że osoby z najwyższego kwartyla spożycia UPF miały o 47% wyższe ryzyko chorób układu krążenia w porównaniu z osobami z najniższego kwartyla. Jak podkreśla główny autor badania:
Wyniki naszego badania, opartego na dużej, reprezentatywnej próbie 4787 dorosłych Amerykanów, pokazują, że osoby spożywające najwięcej UPF mają statystycznie i klinicznie istotne o 47% wyższe ryzyko chorób sercowo-naczyniowych – powiedział dr Charles H. Hennekens. Dodał również: wyniki te mają ogromne znaczenie dla przyszłych badań, a także opieki klinicznej i polityki publicznej.
Konsekwencje dla zdrowia publicznego i polityki żywieniowej
Autorzy badania zwracają uwagę, że problem UPF nie może być rozpatrywany wyłącznie w kontekście indywidualnych wyborów żywieniowych. Wiele osób ma ograniczony dostęp do zdrowej, nieprzetworzonej żywności, a rynek spożywczy jest zdominowany przez międzynarodowe korporacje.
Rozwiązywanie problemu UPF nie polega tylko na indywidualnych wyborach – chodzi o tworzenie środowisk, w których zdrowa opcja jest łatwa do wyboru – podkreśla Hennekens.
Naukowcy porównują obecną sytuację do walki z paleniem tytoniu – proces zmiany świadomości społecznej i polityki regulacyjnej może potrwać dekady, ale jest niezbędny.
UPF a inne choroby przewlekłe
Badacze zwrócili również uwagę na rosnącą zapadalność na raka jelita grubego, szczególnie wśród młodszych dorosłych. Czynniki ryzyka tej choroby – dieta uboga w błonnik, bogata w UPF, siedzący tryb życia – są zbliżone do tych, które sprzyjają chorobom serca.
Rosnące spożycie UPF może być czynnikiem przyczyniającym się do tego zjawiska, wraz z innymi czynnikami związanymi z dietą i stylem życia – zaznacza dr Allison H. Ferris.
Co oznaczają te wyniki dla praktyki klinicznej?
Choć autorzy podkreślają potrzebę dalszych, randomizowanych badań, już teraz rekomendują, aby lekarze:
- zachęcali pacjentów do ograniczania spożycia żywności ultraprzetworzonej,
- promowali dietę opartą na produktach świeżych i minimalnie przetworzonych,
- łączyli interwencje żywieniowe z innymi zmianami stylu życia i terapiami o udowodnionej skuteczności.
Świadomość żywieniowa staje się jednym z kluczowych elementów prewencji chorób cywilizacyjnych.
Główne wnioski
- Wysokie spożycie żywności ultraprzetworzonej zwiększa ryzyko chorób sercowo-naczyniowych o 47% – wynika z analizy danych 4 787 dorosłych uczestników badania NHANES z lat 2021–2023.
- Zależność utrzymuje się po uwzględnieniu czynników zakłócających, takich jak wiek, płeć, palenie tytoniu, pochodzenie etniczne i poziom dochodów.
- UPF są powiązane z przewlekłym stanem zapalnym i zespołem metabolicznym, które stanowią kluczowe mechanizmy rozwoju zawałów serca i udarów mózgu.
- Ograniczenie spożycia żywności ultraprzetworzonej może stać się istotnym elementem profilaktyki CVD, wymagającym wsparcia zarówno na poziomie klinicznym, jak i zdrowia publicznego.
Źródło:
- https://www.amjmed.com/article/S0002-9343(26)00054-9/abstract
- Florida Atlantic University
