Miód od wieków był wykorzystywany nie tylko jako produkt spożywczy, ale również jako naturalny środek wspomagający leczenie ran i innych zmian skórnych. Współczesna nauka coraz częściej wraca do tradycyjnych metod, aby zweryfikować ich skuteczność za pomocą nowoczesnych narzędzi badawczych. Najnowsze badanie z udziałem naukowców Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu pokazuje, że miód bartny może rzeczywiście wyróżniać się właściwościami sprzyjającymi gojeniu tkanek oraz hamowaniu rozwoju drobnoustrojów. Co więcej, badacze wykazali, że historyczne sposoby oceny jakości miodu były zaskakująco trafne i znajdują potwierdzenie w wynikach współczesnych analiz laboratoryjnych.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Dlaczego miód bartny od wieków był wykorzystywany do leczenia ran, czyraków i owrzodzeń oraz co na ten temat mówią współczesne badania,
- Jakie związki biologicznie aktywne wykryto w miodzie bartnym i czym różni się on od typowych miodów pasiecznych,
- W jaki sposób naukowcy sprawdzili skuteczność historycznych metod oceny jakości miodu i jakie uzyskali wyniki,
- Dlaczego badanie naukowców z Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu może mieć znaczenie dla dalszych prac nad wykorzystaniem naturalnych produktów w medycynie.
Miód bartny ponownie zainteresował naukowców
Bartnictwo przez stulecia odgrywało ważną rolę w Europie Środkowej i Wschodniej. Miód pozyskiwany z naturalnych barci stanowił cenny produkt spożywczy, ale był również wykorzystywany w medycynie ludowej i dawnej praktyce lekarskiej. Już w starożytności stosowano go do leczenia:
- ran,
- czyraków,
- owrzodzeń,
- zmian skórnych wymagających oczyszczenia.
Także w okresie renesansu miód oraz wosk pszczeli były ważnymi składnikami receptur tworzonych przez Paracelsusa – jednego z najwybitniejszych lekarzy i reformatorów medycyny XVI wieku. Mimo bogatej historii sam miód bartny przez wiele lat pozostawał praktycznie nieobecny we współczesnych badaniach naukowych.
Pierwsze na świecie kompleksowe badanie miodu bartnego
Sytuację zmieniła publikacja opublikowana w czasopiśmie Journal of Ethnopharmacology. Artykuł zatytułowany „European forest honey (miód bartny) in context: experimental reconstruction of historical quality assessment and phytochemical profiling” powstał we współpracy naukowców z:
- Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu,
- Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk,
- Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu,
- Uniwersytetu Wrocławskiego.
Autorzy podkreślają, że jest to pierwsze na świecie badanie łączące nowoczesną analizę fitochemiczną miodu bartnego z rekonstrukcją historycznych metod oceny jego jakości. Pierwszą autorką publikacji jest dr Danuta Raj z Katedry i Zakładu Farmakognozji i Leku Roślinnego Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu.
Badania rozpoczęły się od rekonstrukcji historycznego leku
Początkiem projektu były prace nad odtworzeniem historycznego teriaku – wieloskładnikowego preparatu stosowanego przed wiekami jako antidotum na zatrucia i środek chroniący przed epidemiami. Jak wyjaśnia dr Danuta Raj:
Podczas odtwarzania tego preparatu, stosowanego jako antidotum na zatrucia i ochronę przed zarazą, staraliśmy się wykonać go wiernie, zgodnie z XVII-wieczną recepturą. Teriak był już przedmiotem badań współczesnych naukowców, ale nasz zespół jako jedyny na świecie odtworzył go jeden do jednego, zgodnie z procedurami epoki i z dbałością o każdy szczegół. Po jakimś czasie okazało się, że uzyskany przez nas preparat fermentuje, podczas gdy u innych rekonstruktorów ten proces nie zachodził. Wyjaśnieniem tej zagadki mógł być jeden z ważnych składników: użyliśmy najlepszego odpowiednika historycznego, miodu bartnego, podczas gdy inni rekonstruktorzy skorzystali z miodu pasiecznego. Postanowiliśmy pójść tym tropem i wspólnie z prof. Piotrem Kusiem z Katedry i Zakładu Farmakognozji i Leku Roślinnego UMW poszukać informacji naukowych na temat tego produktu. Okazało się, że takich publikacji nie ma.
Brak wcześniejszych opracowań stał się impulsem do rozpoczęcia kompleksowych badań.
Miód bartny ma unikalny skład chemiczny
Badacze przeanalizowali próbki miodu pozyskanego z dwóch barci znajdujących się w województwie świętokrzyskim. Barcie były zlokalizowane w środowisku leśnym, w pobliżu łąk, rzek oraz terenów uprawnych, czyli w warunkach zbliżonych do historycznych praktyk bartniczych. Analizy obejmowały między innymi:
- profil fitochemiczny,
- skład pyłkowy,
- zawartość wody,
- przewodność elektryczną,
- aktywność przeciwdrobnoustrojową.
Wyniki wykazały, że miód bartny znacząco różni się od typowych miodów produkowanych w pasiekach.
Wyjątkowo wysokie stężenia związków biologicznie aktywnych
Największą uwagę badaczy zwróciła zawartość cennych substancji pochodzących z propolisu. Miód bartny zawierał:
- kwas ferulowy,
- kwas p-kumarowy,
- podwyższone stężenie kwasu kynureninowego.
Stężenia dwóch pierwszych związków były od 6 do nawet 13 razy wyższe niż w typowych polskich miodach. Substancje te należą do związków fenolowych, którym przypisuje się właściwości antyoksydacyjne oraz udział w ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym.
Jednocześnie badacze potwierdzili, że miód wykazuje aktywność przeciwdrobnoustrojową, co pozostaje zgodne z jego historycznym zastosowaniem w leczeniu ran oraz zmian skórnych.
Dlaczego miód bartny różni się od miodu pasiecznego?
Zdaniem autorów badania wyjątkowe właściwości produktu mogą wynikać z warunków życia pszczół. Jak wyjaśnia dr Danuta Raj:
Szczególne właściwości miodu bartnego najprawdopodobniej wynikają ze specyfiki bartnictwa. Pszczoły same wybierają sobie barć, same organizują gniazdo, korzystają z różnorodnych pożytków leśnych i nie są regularnie przenoszone ani intensywnie eksploatowane, a zatem mają mniej stresu. Bartnik zagląda do nich rzadko, a miód zbiera najwyżej raz w roku, więc produkt ma dłuższy kontakt z plastrem, który także jest bogaty w różne korzystne dla zdrowia substancje.
Dłuższy kontakt miodu z plastrem oraz naturalne warunki funkcjonowania pszczół mogą wpływać na końcowy skład chemiczny produktu.
Historyczne metody oceny jakości okazały się zaskakująco skuteczne
Jednym z najbardziej oryginalnych elementów projektu była rekonstrukcja dawnych metod oceny jakości miodu. W czasach nowożytnych bartnicy oceniali produkt przede wszystkim za pomocą:
- zapachu,
- smaku,
- koloru,
- lepkości,
- gęstości.
Jednym z historycznych testów było sprawdzanie, jak mocno miód skleja palce. Aby zweryfikować skuteczność tej metody, naukowcy odtworzyli dawną procedurę. Jak opisuje dr Danuta Raj, w laboratorium powstał nietypowy panel badawczy złożony z historyków i farmaceutów, którzy oceniali lepkość kolejnych próbek dokładnie tak, jak robili to dawni bartnicy.
Rezultat okazał się zaskakujący. Subiektywna ocena lepkości bardzo dobrze korelowała z laboratoryjnymi pomiarami zawartości wody, która jest jednym z najważniejszych parametrów wpływających na trwałość i jakość miodu.
Współczesna nauka potwierdza wartość dawnej wiedzy
Autorzy badania podkreślają, że wyniki pokazują dużą wartość praktycznej wiedzy przekazywanej przez pokolenia bartników. Jak zaznacza dr Danuta Raj:
Sama analiza farmaceutów byłaby tylko częścią prawdy o miodzie bartnym. Zależało nam na kontekście historycznym, bo choć bartnictwo ma wielowiekową tradycję, jego początki były do tej pory tajemnicą.
Połączenie farmakognozji, mikrobiologii oraz historii medycyny pozwoliło zweryfikować, które elementy dawnej praktyki miały rzeczywiste podstawy naukowe.
Czy miód bartny znajdzie zastosowanie we współczesnej medycynie?
Autorzy publikacji podkreślają, że ich badanie nie oznacza jeszcze wprowadzenia miodu bartnego do praktyki klinicznej jako produktu leczniczego. Wyniki wskazują jednak, że jego właściwości przeciwdrobnoustrojowe oraz unikalny skład fitochemiczny zasługują na dalsze badania.
Lepsze poznanie mechanizmów działania naturalnych produktów może w przyszłości przyczynić się do opracowania nowych materiałów wspomagających leczenie trudno gojących się ran lub preparatów wykorzystywanych w medycynie regeneracyjnej. Jednocześnie badanie pokazuje, że analiza historycznych receptur i dawnych metod leczenia może prowadzić do odkryć mających znaczenie również dla współczesnej farmacji.
Główne wnioski
- Badanie opublikowane w „Journal of Ethnopharmacology” wykazało, że miód bartny ma unikalny profil fitochemiczny oraz wykazuje aktywność przeciwdrobnoustrojową, co jest zgodne z jego historycznym zastosowaniem w leczeniu ran i owrzodzeń.
- Analiza wykazała, że miód bartny zawiera 6–13 razy wyższe stężenia kwasu ferulowego i kwasu p-kumarowego niż typowe polskie miody, a także podwyższony poziom kwasu kynureninowego.
- Naukowcy potwierdzili, że dawne metody oceny jakości miodu, takie jak sprawdzanie jego lepkości między palcami, dobrze korelują z nowoczesnymi pomiarami laboratoryjnymi zawartości wody.
- Projekt zrealizowany przez badaczy z Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu, Instytutu Historii PAN, Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu oraz Uniwersytetu Wrocławskiego jest pierwszym na świecie badaniem łączącym analizę chemiczną miodu bartnego z rekonstrukcją historycznych praktyk bartniczych.
Źródło:
- https://www.umw.edu.pl/pl/aktualnosci/miod-dobry-na-rany
