Światowy Dzień Walki z AIDS w 2025 roku upłynął pod znakiem ostrzeżeń i nadziei jednocześnie. Z jednej strony WHO alarmuje o dramatycznych cięciach w międzynarodowym finansowaniu, które doprowadziły do zakłóceń w dostępie do testów, leczenia i profilaktyki HIV. Z drugiej – organizacja podkreśla, że dysponujemy przełomowymi narzędziami, takimi jak lenakapawir, mogącymi realnie zmienić trajektorię epidemii, o ile państwa i partnerzy globalni natychmiast zwiększą inwestycje oraz dostępność usług. W centrum uwagi pozostają społeczności najbardziej narażone, które już dziś ponoszą największe konsekwencje systemowych barier, stygmatyzacji i ograniczeń finansowych.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Jakie nowe narzędzia profilaktyczne WHO rekomenduje w walce z HIV, w tym jak działa lenakapawir i dlaczego uznano go za przełom w PrEP.
- W jaki sposób cięcia finansowania wpłynęły na dostęp do testowania, leczenia i profilaktyki, oraz które grupy najbardziej na tym ucierpiały.
- Dlaczego globalna reakcja na HIV znajduje się na rozdrożu i jakie dane UNAIDS potwierdzają narastające zagrożenia epidemiologiczne.
- Jak WHO planuje integrować usługi HIV z podstawową opieką zdrowotną, aby wzmocnić systemy i chronić społeczności najbardziej narażone.
Lenakapawir – nowe, kluczowe narzędzie profilaktyki HIV
Rok 2025 przyniósł przełom w dziedzinie profilaktyki HIV dzięki zatwierdzeniu i wprowadzeniu lenakapawiru (LEN) – długo działającego leku podawanego w formie zastrzyku co sześć miesięcy. WHO wskazuje, że jest to rozwiązanie dedykowane osobom, które:
- mają trudność z regularnym przyjmowaniem doustnej profilaktyki PrEP,
- doświadczają stygmatyzacji w kontaktach z systemem ochrony zdrowia,
- potrzebują dyskretnych i wygodnych form profilaktyki.
Lenakapawir został oficjalnie zalecony przez WHO jako dodatkowa opcja PrEP po publikacji nowych wytycznych w lipcu 2025 r. Jest to pierwsza opcja profilaktyczna o tak długim działaniu, co znacząco zwiększa szanse na poprawę adherencji w populacjach kluczowych. WHO podsumowuje sytuację jednoznacznie:
Jednocześnie mamy ogromne możliwości, dzięki nowym, ekscytującym narzędziom, które mogą zmienić trajektorię epidemii HIV. Rozszerzenie dostępu do tych narzędzi dla osób narażonych na zakażenie HIV na całym świecie musi być priorytetem numer jeden dla wszystkich rządów i partnerów.
Zakłócenia usług z powodu globalnych cięć finansowych
Rok 2025 był jednym z najtrudniejszych dla programów HIV od dekad. Drastyczne redukcje w funduszach międzynarodowych doprowadziły do:
- zawieszenia programów PrEP w wielu krajach,
- ograniczeń w testowaniu i terapii antyretrowirusowej,
- zamykania inicjatyw prowadzonych przez organizacje społecznościowe,
- pogłębienia nierówności w dostępie do usług ochrony zdrowia.
Według Koalicji na rzecz Wspierania Szczepień Przeciwko AIDS:
2,5 miliona osób stosujących PrEP w 2024 roku straciło dostęp do leków wyłącznie z powodu cięć finansowania darczyńców.
WHO ostrzega, że takie zakłócenia mogą opóźnić realizację globalnego celu eliminacji AIDS do 2030 roku. Dyrektor Generalny WHO, dr Tedros Adhanom Ghebreyesus, podkreśla:
Stoimy przed poważnymi wyzwaniami, cięciami w finansowaniu międzynarodowym i zahamowaniem działań prewencyjnych.
Sytuacja epidemiologiczna: regres po latach postępu
Według danych UNAIDS z 2024 roku:
- odnotowano 1,3 mln nowych zakażeń HIV,
- prawie 49% nowych zakażeń dotyczyło kluczowych grup populacji,
- ryzyko zakażenia pozostaje dramatycznie wyższe w populacjach narażonych:
- kobiety transseksualne – 17 razy,
- pracownicy seksualni – 17 razy,
- mężczyźni mający seks z mężczyznami – 18 razy,
- osoby przyjmujące narkotyki dożylnie – 34 razy.
- nadal 40,8 mln osób żyje z HIV,
- 630 tys. osób zmarło z przyczyn związanych z HIV.
Do najważniejszych barier w dostępie do usług należą:
- stygmatyzacja i dyskryminacja,
- bariery prawne (np. kryminalizacja pracy seksualnej lub stosunków homoseksualnych),
- marginalizacja społeczna,
- brak równomiernego dostępu do profilaktyki i terapii.
Pęd innowacji: jak lenakapawir zdobywa globalne rynki
WHO zakwalifikowała lenakapawir do profilaktyki HIV 6 października 2025 r., a następnie uzyskał on kolejne zgody krajowe:
- Republika Południowej Afryki – 27 października,
- Zimbabwe – 27 listopada,
- Zambia – 4 listopada.
Proces rejestracyjny wspierała Procedura Współpracy Rejestracyjnej (CRP) WHO. Równolegle WHO podjęła współpracę z kluczowymi partnerami – m.in. CIFF, Fundacją Gatesa, Globalnym Funduszem i Unitaid – aby zapewnić niedrogi i szeroki dostęp do LEN w krajach o ograniczonych zasobach. Dr Tereza Kasajewa podkreśla:
Wkraczamy w nową erę znaczących innowacji w profilaktyce i leczeniu HIV. Łącząc te postępy z zdecydowanymi działaniami, wspieraniem społeczności i usuwaniem barier strukturalnych, możemy zapewnić kluczowym i wrażliwym grupom ludności pełny dostęp do ratujących życie usług.
Integracja usług HIV z podstawową opieką zdrowotną – konieczność, nie opcja
WHO jednoznacznie zaznacza, że walka z AIDS nie może opierać się wyłącznie na innowacjach technologicznych i farmakologicznych. Konieczne jest również:
- pełne zintegrowanie usług HIV z podstawową opieką zdrowotną,
- oparcie działań na dowodach naukowych,
- przestrzeganie praw człowieka,
- wzmacnianie systemów ochrony zdrowia,
- inwestycje krajowe zamiast polegania wyłącznie na zagranicznych funduszach.
Podejście to jest niezbędne zwłaszcza w kontekście zakłóceń finansowania globalnego, które już teraz doprowadziły do przerw w świadczeniu kluczowych usług profilaktycznych.
Główne wnioski
- Lenakapawir (LEN) stał się kluczowym, długo działającym narzędziem profilaktyki HIV, a WHO oficjalnie zaleciła jego stosowanie jako dodatkową opcję PrEP w 2025 roku, podkreślając jego znaczenie dla osób mających trudności z regularnym przyjmowaniem tabletek.
- Globalne cięcia funduszy spowodowały poważne zakłócenia w usługach HIV — do października 2025 roku aż 2,5 mln osób straciło dostęp do PrEP, co zagraża realizacji celu eliminacji AIDS do 2030 roku.
- Dane UNAIDS potwierdzają stagnację w zapobieganiu HIV: 1,3 mln nowych zakażeń w 2024 roku oraz silne obciążenie wśród kluczowych grup populacji, gdzie ryzyko zakażenia jest od 17 do 34 razy wyższe.
- WHO podkreśla konieczność integracji usług HIV z podstawową opieką zdrowotną, wzmocnienia systemów ochrony zdrowia i eliminacji barier prawnych oraz społecznych, aby nikt nie został pominięty w dostępie do profilaktyki i leczenia.
Źródło:
- WHO
