Po raz pierwszy od trzech dekad w Niemczech wykryto dzikiego wirusa polio typu 1 (WPV1) w próbce ścieków. To alarmujące odkrycie, które – choć na razie nie oznacza bezpośredniego zagrożenia – przypomina, że walka z poliomyelitis wciąż nie została zakończona. Eksperci apelują o wzmocnienie nadzoru epidemiologicznego i konsekwentne działania szczepienne, zwłaszcza w społecznościach o niskim poziomie wyszczepienia.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Dlaczego wykrycie dzikiego wirusa polio typu 1 w Niemczech po raz pierwszy od 30 lat budzi niepokój, mimo że nie stwierdzono zakażeń u ludzi.
- Jakie są różnice między dzikim wirusem polio a jego szczepionkową formą i gdzie na świecie nadal występują.
- Dlaczego czujność i szczepienia ochronne są kluczowe dla utrzymania statusu Europy jako regionu wolnego od polio.
- Jakie działania podjęto w Polsce po wykryciu wirusa polio typu 2 w ściekach w Warszawie i co to oznacza dla zdrowia publicznego.
Przełomowe wykrycie – po raz pierwszy od 1990 roku
Jak poinformował Instytut Roberta Kocha (RKI), dziki wirus polio typu 1 został wykryty w jednej z próbek ścieków pobranych w Niemczech w ramach rutynowego monitoringu środowiskowego. To pierwszy taki przypadek od 1990 roku, a zarazem pierwsze potwierdzenie obecności WPV1 w badaniach środowiskowych od 2021 roku, kiedy rozpoczęto systematyczne badania w tym zakresie.
Według RKI, „ryzyko dla Niemców związane z jakąkolwiek z form wirusa polio jest bardzo niskie” – głównie dzięki wysokiemu poziomowi wyszczepienia populacji.
Czym jest poliomyelitis i jak się przenosi?
Polio (poliomyelitis), znane także jako choroba Heinego-Medina, to wysoce zakaźna choroba wirusowa przenoszona głównie drogą fekalno-oralną (choroba „brudnych rąk”). Atakuje układ nerwowy, szczególnie neurony ruchowe w rdzeniu kręgowym i mózgu, prowadząc do trwałych porażeń mięśni, a w ciężkich przypadkach – do niewydolności oddechowej i zgonu.
Choroba może mieć różne postacie kliniczne – od bezobjawowych (90–95%), przez postacie poronne i oponowe, aż po ciężkie, porażenne formy (0,5% przypadków), w tym najbardziej niebezpieczną – opuszkową, charakteryzującą się 30-procentową śmiertelnością.
Dziki wirus a szczepionkowe pochodne wirusy polio
Na świecie obecnie krążą dwie formy wirusa polio: dzika (WPV – Wild Poliovirus) i pochodząca ze szczepionki (VDPV – Vaccine-Derived Poliovirus). Dziki wirus występuje już tylko w Pakistanie i Afganistanie. Natomiast wirus szczepionkowy – będący efektem mutacji osłabionego wirusa zawartego w doustnej szczepionce (OPV) – pojawia się w społecznościach o niskim poziomie odporności populacyjnej. W Niemczech od końca 2024 roku wykryto już kilka przypadków wirusa pochodzącego ze szczepionki w ściekach.
Monitoring środowiskowy i znaczenie wykrycia
Badanie ścieków to skuteczna i szeroko stosowana metoda wykrywania cyrkulacji poliowirusów w populacji – nawet w przypadkach bezobjawowych. Wykrycie WPV1 w Niemczech stanowi niepokojący sygnał dla całej Europy. WHO podkreśla, że jest to pierwszy taki przypadek w Europie od 2010 roku. Choć nie odnotowano zachorowań u ludzi, eksperci ostrzegają przed samozadowoleniem.
Dyrektorzy WHO i ECDC – Hans Kluge i Pamela Rendi-Wagner – podkreślają:
Przyszłość bez polio pozostaje naszym celem, ale nie jest to wcale pewne. Każdy kraj musi zachować czujność, aby wykrywać obecność wirusów polio za pomocą czułych systemów nadzoru, być przygotowanym do szybkiego działania w przypadku wykrycia jakiegokolwiek krążenia wirusa i zobowiązanym do utrzymywania wysokiego poziomu wyszczepienia w każdej społeczności każdego roku, aż do osiągnięcia globalnej eradykacji polio.
Szczepienia – jedyna skuteczna ochrona
Dzięki globalnym wysiłkom WHO w ramach Inicjatywy na rzecz Globalnej Eradykacji Polio (GPEI), od 1988 roku liczba zachorowań spadła o ponad 99%, z 350 tys. do kilkuset rocznie. W 2024 roku odnotowano 407 przypadków poliomyelitis na świecie.
To właśnie dzięki skutecznym szczepionkom – takim jak IPV (szczepionka inaktywowana) i OPV (szczepionka doustna z żywym, atenuowanym wirusem) – choroba została niemal całkowicie wyeliminowana z Europy. Polska, która w 1958 roku zmagała się z ponad 6 tys. przypadków polio, dzięki masowym szczepieniom w ciągu czterech lat zredukowała tę liczbę do 30.
UNICEF ostrzega: Polio wciąż zagraża dzieciom na świecie
24 października W Światowy Dzień Walki z Polio UNICEF ponownie zaapelował o intensyfikację szczepień w regionach dotkniętych konfliktami.
Szczepionki przeciwko chorobie Heinego-Medina są bezpieczne, a dziecko może otrzymać nieograniczoną liczbę dawek. Każda zapewnia dodatkową ochronę, która jest potrzebna, gdy wirus pojawia się w danym środowisku – podkreśla organizacja.
Największym obecnie zagrożonym regionem pozostaje Strefa Gazy, gdzie infrastruktura wodno-sanitarna została zniszczona, a wirus polio wykryto tam w ściekach na początku 2025 roku.
Europa nadal nie może czuć się bezpieczna
Choć Europa od ponad dwóch dekad pozostaje formalnie wolna od polio, wykrycie wirusa w ściekach w Niemczech, Polsce, Hiszpanii, Wielkiej Brytanii i Finlandii w 2024 roku pokazuje, że zagrożenie nadal istnieje. Europejskie Centrum Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) szacuje, że w latach 2012–2023 nawet 3 mln dzieci w UE i EOG mogło nie otrzymać pełnego cyklu szczepień przeciwko polio.
Europa nadal jest zobowiązana do dołożenia swojej cegiełki w kontekście wszystkich nieustannych globalnych wysiłków – apelują Hans Kluge i Pamela Rendi-Wagner.
Wykrycie wirusa polio w ściekach w Warszawie
W listopadzie 2024 roku w próbce ścieków komunalnych z Warszawy wykryto wirusa polio typu 2 pochodzącego ze szczepionki. Choć Polska od dekad nie odnotowała zachorowań na poliomyelitis, to zdarzenie przypomniało, że brak aktywnych przypadków nie oznacza braku ryzyka. W obliczu wykrycia zmutowanego wirusa, polskie władze sanitarne zareagowały natychmiast. Państwowa Inspekcja Sanitarna, we współpracy z WHO, wdrożyła wówczas zestaw następujących działań prewencyjnych:
- rozszerzono monitoring ścieków w Warszawie,
- zwiększono nadzór nad ostrymi porażeniami wiotkimi u dzieci poniżej 15. roku życia,
- dokonano przeglądu i aktualizacji zapasów szczepionek przeciwko polio,
- uruchomiono kampanię informacyjną w szkołach, przychodniach oraz mediach społecznościowych.
Eksperci przypominają, że Polska formalnie jest krajem wolnym od dzikiego wirusa polio od lat 80., a Europa uzyskała taki status w 2002 roku. Mimo to, w 2023 roku wskaźnik wyszczepialności dzieci w Polsce wynosił tylko 86%, co jest poniżej rekomendowanego przez WHO poziomu 95%. Obecność wirusa typu 2 pochodzącego ze szczepionki nie stanowi bezpośredniego zagrożenia epidemicznego, ale wymaga utrzymania wysokiej czujności. Szczepionkowe wirusy mogą ulec mutacji i w warunkach niskiego poziomu odporności populacyjnej – zacząć się rozprzestrzeniać.
UNICEF i WHO podkreślają: jedyną skuteczną formą ochrony przed zachorowaniem jest pełne zaszczepienie dziecka. W Polsce szczepienia przeciw polio są bezpłatne i obowiązkowe do 19. roku życia.
Główne wnioski
- W Niemczech po raz pierwszy od 1990 roku wykryto dzikiego wirusa polio typu 1 (WPV1) w próbce ścieków – to pierwszy taki przypadek w Europie od 2010 roku.
- Polska, mimo braku zachorowań od lat 80., również wykryła wirusa polio typu 2 pochodzącego ze szczepionki w ściekach warszawskich – co skutkowało natychmiastową reakcją sanepidu.
- Poziom wyszczepialności w UE i EOG jest nadal niewystarczający – w latach 2012–2023 nawet 3 mln dzieci nie otrzymało pełnego cyklu szczepień przeciw polio.
- Eksperci z WHO, ECDC i UNICEF podkreślają, że tylko utrzymanie wysokiej wyszczepialności oraz ciągły nadzór epidemiologiczny mogą uchronić Europę przed powrotem choroby Heinego-Medina.
Źródło:
- opracowanie własne, Medonet, PAP, WHO, UNICEF, Alert Medyczny
