Stany Zjednoczone stoją dziś przed jednym z najbardziej kontrowersyjnych kroków w historii globalnego zarządzania zdrowiem publicznym. Po rocznym okresie wypowiedzenia Waszyngton oficjalnie kończy członkostwo w Światowa Organizacja Zdrowia (WHO), realizując decyzję podjętą przez prezydenta Donald Trump. Ruch ten budzi sprzeciw ekspertów, organizacji międzynarodowych i liderów zdrowia publicznego, którzy ostrzegają przed długofalowymi konsekwencjami dla bezpieczeństwa zdrowotnego USA i świata.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Jakie były formalne i prawne podstawy wyjścia Stanów Zjednoczonych z WHO oraz jakie warunki nie zostały spełnione
- Dlaczego decyzja administracji Donalda Trumpa budzi sprzeciw ekspertów zdrowia publicznego i instytucji międzynarodowych
- Jaką rolę finansową i operacyjną pełniły USA w strukturach WHO oraz jakie konsekwencje ma ich odejście
- Jakie zagrożenia dla globalnego bezpieczeństwa zdrowotnego wskazują eksperci, w tym ryzyko epidemiczne i informacyjne.
Formalne wyjście USA z WHO – co się wydarzyło?
Procedura wyjścia Stanów Zjednoczonych z WHO rozpoczęła się 20 stycznia ubiegłego roku, kiedy Donald Trump podpisał rozporządzenie wykonawcze ogłaszające zamiar opuszczenia organizacji. Dwa dni później Organizacja Narodów Zjednoczonych otrzymała formalne powiadomienie. Zgodnie ze statutem WHO, wycofanie państwa członkowskiego wchodzi w życie po upływie jednego roku, co oznacza, że 22 stycznia proces ten został proceduralnie zakończony.
Jednocześnie WHO poinformowała, że Stany Zjednoczone nie uregulowały należnych składek za lata 2024–2025, co – według przedstawicieli organizacji – stanowi naruszenie jednego z dwóch kluczowych warunków wyjścia:
- zachowania rocznego okresu wypowiedzenia,
- spłaty wszystkich zaległych zobowiązań finansowych.
Według dostępnych danych USA są winne WHO od 260 do 278 mln dolarów.
Spór o zaległe składki i zarzuty naruszenia prawa USA
Eksperci prawa zdrowia publicznego podkreślają, że decyzja administracji Trumpa może pozostawać w sprzeczności z amerykańskim prawem, które nakłada obowiązek uregulowania wszystkich zobowiązań przed opuszczeniem organizacji międzynarodowej.
To rażące naruszenie prawa USA – powiedział Lawrence Gostin, dyrektor założyciel Instytutu O’Neilla ds. Globalnego Prawa Zdrowotnego na Uniwersytecie Georgetown. Ale Trump najprawdopodobniej ujdzie mu to na sucho.
Departament Stanu USA nie udzielił jednoznacznej odpowiedzi na pytania dotyczące możliwości wystąpienia z WHO bez zapłaty zaległych składek ani skutków prawnych takiego kroku.
Dlaczego Donald Trump zdecydował o opuszczeniu WHO?
Administracja Donalda Trumpa uzasadniała decyzję kilkoma argumentami. Wśród nich znalazły się:
- zarzuty dotyczące niewłaściwego zarządzania globalnymi kryzysami zdrowotnymi, w tym pandemią COVID-19,
- brak „pilnie potrzebnych reform” w strukturach WHO,
- rzekoma zależność organizacji od wpływów politycznych niektórych państw,
- wysokie – zdaniem Białego Domu – koszty członkostwa USA.
Sam Trump wielokrotnie podkreślał aspekt finansowy:
Światowa Służba Zdrowia nas oszukała, wszyscy oszukują Stany Zjednoczone. To się już nie powtórzy.
W rozporządzeniu wykonawczym wskazano również na dysproporcje pomiędzy składkami USA i Chin, argumentując, że Waszyngton płaci „niesprawiedliwie wysokie kwoty” w porównaniu z innymi państwami.
Rola Stanów Zjednoczonych w finansowaniu WHO
Przez dekady Stany Zjednoczone były największym pojedynczym sponsorem WHO, odpowiadając za około 18% całkowitego budżetu organizacji. W ostatnich latach USA przekazywały od 160 do nawet 815 mln dolarów rocznie, przy rocznym budżecie WHO wynoszącym 2–3 mld dolarów. Wycofanie się USA już doprowadziło do kryzysu budżetowego w WHO, którego skutki obejmują:
- redukcję zespołu zarządzającego o połowę,
- ograniczenie zakresu realizowanych programów,
- planowane zwolnienie około 25% personelu do połowy roku.
Reakcja WHO i apel o ponowne rozważenie decyzji
WHO wielokrotnie wyrażała ubolewanie z powodu decyzji USA. Dyrektor generalny organizacji, Tedros Adhanom Ghebreyesus, ostrzegł, że wycofanie się Stanów Zjednoczonych narazi zarówno USA, jak i resztę świata na poważne ryzyko.
Wycofanie się z WHO jest stratą dla Stanów Zjednoczonych i dla reszty świata.
W oficjalnym oświadczeniu WHO podkreślono, że organizacja:
- koordynuje globalną reakcję na epidemie,
- wspiera kraje o słabszych systemach ochrony zdrowia,
- ustala wytyczne dotyczące setek chorób, w tym nowotworów i zdrowia psychicznego.
Głos ekspertów: ryzyko „silosu informacyjnego”
Eksperci zdrowia publicznego alarmują, że opuszczenie WHO przez USA może prowadzić do izolacji informacyjnej kraju w obszarze chorób zakaźnych. Kelly Henning z Bloomberg Philanthropies ostrzegła:
Wycofanie się Stanów Zjednoczonych z WHO może osłabić systemy i współpracę, na których opiera się świat w zakresie wykrywania, zapobiegania i reagowania na zagrożenia dla zdrowia.
Podobne stanowisko zaprezentował Lü Xiang z Chińskiej Akademii Nauk Społecznych, który ocenił, że USA mogą stać się „silosowym źródłem informacji zdrowotnych”, co utrudni globalną koordynację w przypadku przyszłych epidemii.
Bill Gates: „Świat potrzebuje WHO”
Sceptycznie do możliwości zmiany decyzji przez USA odniósł się także Bill Gates, przewodniczący Gatesa Foundation:
Nie sądzę, żeby Stany Zjednoczone wróciły do WHO w najbliższej przyszłości. Świat potrzebuje Światowej Organizacji Zdrowia.
Gates Foundation pozostaje jednym z kluczowych filarów finansowania globalnych inicjatyw zdrowotnych, w tym części programów realizowanych przez WHO.
Co oznacza wyjście USA z WHO dla świata?
Zdaniem specjalistów konsekwencje mogą być długofalowe i trudne do odwrócenia. Wśród potencjalnych skutków wymienia się:
- osłabienie globalnego nadzoru epidemiologicznego,
- spowolnienie programów eliminacji polio i innych chorób zakaźnych,
- mniejsze wsparcie dla zdrowia matek i dzieci w krajach rozwijających się,
- zwiększone ryzyko niekontrolowanego rozprzestrzeniania się nowych patogenów.
Dr Tom Frieden z Resolve to Save Lives podsumował:
Prawdziwa reforma wymaga zaangażowania, a nie rezygnacji. Ta decyzja osłabia wpływy Ameryki i zwiększa ryzyko śmiertelnej pandemii.
O WHO
Światowa Organizacja Zdrowia (World Health Organization, WHO) to wyspecjalizowana agenda Organizacji Narodów Zjednoczonych odpowiedzialna za koordynację globalnych działań w obszarze zdrowia publicznego. Organizacja została powołana w 1948 roku, a jej siedziba znajduje się w Genewie. Obecnie WHO zrzesza 193 państwa członkowskie i stanowi kluczową platformę współpracy międzynarodowej w zakresie zapobiegania chorobom, reagowania kryzysowego oraz wzmacniania systemów ochrony zdrowia.
Podstawowym zadaniem WHO jest monitorowanie zagrożeń zdrowotnych o zasięgu międzynarodowym oraz koordynowanie odpowiedzi na epidemie i pandemie, takie jak COVID-19, Ebola, polio czy mpox. Organizacja odpowiada również za globalny nadzór epidemiologiczny, gromadzenie i analizę danych zdrowotnych oraz wymianę informacji pomiędzy państwami, co ma kluczowe znaczenie dla wczesnego wykrywania nowych ognisk chorób zakaźnych.
WHO pełni także istotną rolę normatywną i ekspercką. Opracowuje międzynarodowe wytyczne i rekomendacje dotyczące setek schorzeń, w tym chorób zakaźnych, nowotworów, zdrowia psychicznego oraz chorób przewlekłych. Choć organizacja nie posiada kompetencji do narzucania decyzji państwom członkowskim, jej zalecenia stanowią globalny punkt odniesienia dla polityk zdrowotnych, regulatorów oraz instytucji medycznych.
Istotnym obszarem działalności WHO jest również wsparcie techniczne i operacyjne dla krajów o słabszych systemach ochrony zdrowia. Obejmuje ono m.in. pomoc w dystrybucji szczepionek i leków, szkolenie kadr medycznych, wzmacnianie laboratoriów diagnostycznych oraz realizację programów zdrowia matek i dzieci. WHO koordynuje także międzynarodowe inicjatywy mające na celu eliminację i eradykację chorób, czego przykładem jest całkowite zwalczenie ospy prawdziwej oraz zaawansowane działania na rzecz eliminacji polio.
Działalność WHO finansowana jest z dwóch głównych źródeł: obowiązkowych składek państw członkowskich, ustalanych na podstawie zamożności i liczby ludności, oraz dobrowolnych wpłat rządów, fundacji i organizacji międzynarodowych. Model ten sprawia, że stabilność finansowa WHO w dużym stopniu zależy od zaangażowania największych płatników, wśród których przez lata kluczową rolę odgrywały Stany Zjednoczone.
Główne wnioski
- Stany Zjednoczone oficjalnie wystąpiły z WHO po rocznym okresie wypowiedzenia, jednak nie uregulowały zaległych składek w wysokości ok. 260–278 mln dolarów, co budzi poważne wątpliwości prawne.
- USA były największym sponsorem WHO, odpowiadając za ok. 18% budżetu organizacji; ich odejście wywołało kryzys finansowy i redukcję zatrudnienia sięgającą 25% personelu.
- Eksperci ostrzegają przed osłabieniem globalnego nadzoru epidemiologicznego, w tym programów walki z polio, chorobami zakaźnymi i nowymi zagrożeniami pandemicznymi.
- WHO oraz liderzy zdrowia publicznego apelują o ponowne rozważenie decyzji, wskazując, że wycofanie USA zwiększa ryzyko kryzysów zdrowotnych zarówno na poziomie krajowym, jak i globalnym.
Źródło:
- opracowanie własne, WHO, Sky News, The Independent, Global Times
