Czy czas spędzany przed ekranem w pierwszych miesiącach życia może wpływać na zdrowie psychiczne kilkanaście lat później? Najnowsze badanie prowadzone w Singapurze dostarcza jednych z najmocniejszych jak dotąd dowodów, że odpowiedź brzmi: tak. Naukowcy wykazali, że długotrwała ekspozycja niemowląt na ekrany wiąże się z trwałymi zmianami w rozwoju sieci mózgowych, wolniejszym podejmowaniem decyzji w dzieciństwie oraz nasilonymi objawami lęku w okresie nastoletnim. Badanie przeprowadzili badacze z A*STAR Institute for Human Development and Potential oraz National University of Singapore Yong Loo Lin School of Medicine, a jego wyniki opublikowano w prestiżowym czasopiśmie eBioMedicine.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Dlaczego pierwsze dwa lata życia są kluczowe dla rozwoju mózgu i w jaki sposób ekspozycja na ekrany może ten proces zmieniać.
- Jak wczesny czas ekranowy wiąże się ze zmianami w sieciach mózgowych, wolniejszym podejmowaniem decyzji i nasileniem lęku w wieku nastoletnim.
- Jakie dowody dostarczyło wieloletnie badanie kohortowe GUSTO, obejmujące obserwację dzieci przez ponad dekadę.
- Dlaczego wspólne czytanie rodzic–dziecko może działać ochronnie wobec negatywnych skutków wczesnej ekspozycji na ekrany.
Pierwsze dwa lata życia – krytyczne okno rozwoju mózgu
Okres niemowlęcy to czas najszybszego rozwoju mózgu i wyjątkowej wrażliwości na bodźce środowiskowe. Jednocześnie to etap, w którym ekspozycja na ekrany w całości zależy od decyzji rodziców i opiekunów. Z tego względu naukowcy skupili się właśnie na pierwszych dwóch latach życia jako potencjalnym „oknie ryzyka”, ale także szansy na wczesną interwencję.
Badanie wykorzystało dane z największej singapurskiej kohorty urodzeniowej GUSTO (Growing Up in Singapore Towards healthy Outcomes) i śledziło rozwój tych samych dzieci przez ponad dekadę – co czyni je pierwszym tego typu projektem w badaniach nad czasem ekranowym.
Co pokazują skany mózgu dzieci?
Zespół badawczy obserwował 168 dzieci, u których wykonano rezonans magnetyczny mózgu w wieku 4,5 roku, 6 lat i 7,5 roku. Takie podejście pozwoliło nie tylko porównać dzieci między sobą, ale przede wszystkim prześledzić trajektorie rozwoju sieci mózgowych w czasie. Dzieci, które spędzały więcej czasu przed ekranem przed ukończeniem drugiego roku życia, wykazywały:
- przyspieszone dojrzewanie sieci mózgowych odpowiedzialnych za przetwarzanie bodźców wzrokowych i kontrolę poznawczą,
- wcześniejszą specjalizację tych sieci, zanim rozwinęły się wydajne, złożone połączenia.
Jak wyjaśnia pierwszy autor badania:
Przyspieszone dojrzewanie ma miejsce, gdy pewne sieci mózgowe rozwijają się zbyt szybko, często w odpowiedzi na przeciwności losu lub inne bodźce – wyjaśnia dr Huang Pei. W trakcie normalnego rozwoju sieci mózgowe stopniowo, z czasem, stają się bardziej wyspecjalizowane. Jednak u dzieci z dużą ekspozycją na ekrany, sieci kontrolujące widzenie i funkcje poznawcze specjalizowały się szybciej, zanim rozwinęły się w nich wydajne połączenia niezbędne do złożonego myślenia. Może to ograniczać elastyczność i odporność, przez co dziecko ma mniejsze możliwości adaptacyjne w późniejszym życiu.
Co istotne, czas ekranowy w wieku 3–4 lat nie wykazywał już takich efektów, co dodatkowo podkreśla wyjątkową wrażliwość okresu niemowlęcego.
Od zmian w mózgu do lęku w okresie dojrzewania
Zmiany neurobiologiczne nie pozostały bez konsekwencji funkcjonalnych. Dzieci z przyspieszonym dojrzewaniem sieci mózgowych:
- wolniej podejmowały decyzje podczas zadań poznawczych w wieku 8,5 roku,
- wykazywały niższą elastyczność poznawczą.
Z kolei wolniejsze podejmowanie decyzji wiązało się z nasilonymi objawami lękowymi w wieku 13 lat. Wyniki te sugerują istnienie spójnego szlaku biologicznego: od wczesnej ekspozycji na ekrany, przez zmieniony rozwój mózgu, aż po zdrowie psychiczne nastolatków.
Czytanie z dzieckiem jako czynnik ochronny
Badacze nie ograniczyli się jednak do identyfikacji ryzyka. W powiązanym badaniu opublikowanym w Psychological Medicine wykazali, że wspólne czytanie rodziców z dziećmi może osłabiać negatywny wpływ czasu ekranowego.
U dzieci, którym rodzice często czytali w wieku trzech lat, związek między wczesną ekspozycją na ekrany, a zaburzeniami rozwoju sieci mózgowych był wyraźnie słabszy. Zdaniem autorów wspólne czytanie oferuje to, czego brakuje biernej konsumpcji ekranu: interakcję, bogaty kontakt językowy i więź emocjonalną. Jak podkreśla główna badaczka:
Te badania dają nam biologiczne wyjaśnienie, dlaczego ograniczanie czasu spędzanego przed ekranem w pierwszych dwóch latach życia dziecka jest kluczowe. Podkreślają one również znaczenie zaangażowania rodziców, pokazując, że aktywności rodzic-dziecko, takie jak wspólne czytanie, mogą mieć realne znaczenie – powiedział adiunkt Tan Ai Peng, główny badacz w A*STAR IHDP.
Badanie zostało przeprowadzone we współpracy m.in. z Narodowym Szpitalem Uniwersyteckim w Singapurze, KK Women’s and Children’s Hospital oraz Uniwersytetem McGilla. Autorzy podkreślają, że uzyskane wyniki stanowią silną podstawę dowodową dla polityk wczesnego dzieciństwa, zwłaszcza w kontekście rosnącej dostępności urządzeń cyfrowych.
Wskazują również, że wczesne dzieciństwo to nie tylko okres podatności na ryzyko, ale także moment, w którym proste interwencje – jak ograniczenie ekranów i wspólne czytanie – mogą przynieść długofalowe korzyści.
Główne wnioski
- Długotrwała ekspozycja na ekrany przed ukończeniem 2. roku życia wiąże się z przyspieszonym dojrzewaniem sieci mózgowych odpowiedzialnych za widzenie i kontrolę poznawczą.
- Zmiany te mają konsekwencje funkcjonalne – dzieci wolniej podejmują decyzje w wieku szkolnym, a w okresie nastoletnim częściej zgłaszają objawy lękowe.
- Badanie objęło 168 dzieci i ponad 10 lat obserwacji, z wykorzystaniem wielokrotnych badań obrazowych mózgu, co czyni je jednym z najbardziej kompleksowych w tej dziedzinie.
- Wspólne czytanie rodziców z dziećmi osłabia negatywny wpływ czasu ekranowego, podkreślając znaczenie interakcji i zaangażowania opiekunów we wczesnym dzieciństwie.
Źródło:
- https://www.thelancet.com/journals/ebiom/article/PIIS2352-3964(25)00543-2/fulltext
- https://www.cambridge.org/core/journals/psychological-medicine/article/screen-time-brain-network-development-and-socioemotional-competence-in-childhood-moderation-of-associations-by-parentchild-reading/D78E5BD54628940B752E35F609BA1FB4
