Najczęstszy nowotwór ginekologiczny na świecie – rak szyjki macicy – wciąż każdego roku powoduje ponad 340 tys. zgonów kobiet. Choć profilaktyka oparta na szczepieniach przeciwko wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV) uznawana jest za jedno z najskuteczniejszych narzędzi walki z tą chorobą, w wielu krajach dostęp do pełnego schematu szczepień jest ograniczony. Najnowsze wyniki obszernego badania przeprowadzonego w Kostaryce wskazują jednak, że pojedyncza dawka szczepionki może zapewnić niemal taką samą ochronę jak schemat dwudawkowy. Odkrycie to otwiera drogę do większej dostępności profilaktyki na całym świecie.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Dlaczego jedna dawka szczepionki HPV może chronić przed rakiem szyjki macicy tak skutecznie jak schemat dwudawkowy i jakie dane stoją za tym wnioskiem.
- Co wykazało badanie NCI i Agencji Badań Biomedycznych Kostaryki, w którym uczestniczyło ponad 20 tys. dziewcząt.
- Jak nowe odkrycia mogą wpłynąć na globalne strategie szczepień, zwłaszcza w krajach o niskim dostępie do profilaktyki.
- Jakie są aktualne rekomendacje dotyczące szczepień HPV i dlaczego potrzebny jest dalszy monitoring skuteczności jednej dawki.
HPV – powszechny wirus o groźnych konsekwencjach
HPV jest jednym z najczęściej przenoszonych drogą płciową wirusów na świecie. Większość zakażeń ustępuje samoistnie, lecz niektóre utrzymują się przez lata, prowadząc do zmian przedrakowych, a następnie raka szyjki macicy. Wirus odpowiada także za rzadsze nowotwory u obu płci – m.in. nowotwory głowy i szyi.
Od 2006 r. szczepienia przeciwko HPV są zalecane dziewczętom w USA, a obecne dane już pokazują spadek liczby zmian przedrakowych wśród młodych kobiet. Jednak globalny poziom zaszczepienia pozostaje niski – WHO szacuje, że mniej niż jedna trzecia nastolatek otrzymała szczepionkę.
Przełomowe badanie w Kostaryce – ponad 20 tys. uczestniczek
Najważniejsze wnioski pochodzą z szeroko zakrojonego badania prowadzonego przez amerykański Narodowy Instytut Raka (NCI) oraz Agencję Badań Biomedycznych Kostaryki. W projekcie uczestniczyło ponad 20 000 dziewcząt w wieku 12–16 lat. Kluczowe elementy badania:
Schemat podawania szczepionek
- Uczestniczki otrzymały jedną z dwóch globalnie stosowanych szczepionek przeciw HPV.
- Połowa dziewcząt otrzymała drugą dawkę po sześciu miesiącach.
- Pozostałe otrzymały szczepionkę dla dzieci niespokrewnionych – aby wykluczyć wpływ drugiej dawki.
Wieloletnia obserwacja
Przez pięć lat monitorowano występowanie szczepów HPV najbardziej powiązanych z rozwojem raka szyjki macicy. Wyniki porównano również z osobną grupą kobiet niezaszczepionych.
Jedna dawka zapewnia 97% ochrony – tak samo skuteczna jak dwie
Najważniejszy wniosek z badania jest jednoznaczny: pojedyncza dawka szczepionki HPV zapewnia ochronę na poziomie około 97%, co odpowiada skuteczności schematu dwudawkowego. Wyniki te opublikowano w prestiżowym czasopiśmie New England Journal of Medicine. W towarzyszącym komentarzu redakcyjnym dr Ruanne Barnabas z Massachusetts General Hospital podkreśliła wagę odkrycia:
Mamy dowody i narzędzia, aby wyeliminować raka szyjki macicy. Pozostaje tylko zbiorowa wola, aby wdrożyć je w sposób sprawiedliwy, skuteczny i natychmiastowy.
Badanie potwierdza wcześniejsze obserwacje sugerujące, że już jedna dawka może być wystarczająca, ale po raz pierwszy uzyskano tak silne dowody obejmujące pięcioletni okres ochrony.
Dlaczego pojedyncza dawka może zmienić globalny system ochrony zdrowia?
W wielu regionach dostęp do szczepień jest ograniczony przez logistykę, koszty oraz niewystarczającą infrastrukturę. Możliwość zastosowania schematu jednodawkowego może drastycznie zwiększyć poziom zaszczepienia i tym samym zmniejszyć umieralność z powodu raka szyjki macicy.
Światowa Organizacja Zdrowia już wcześniej rozważała formalne zalecenie stosowania jednej lub dwóch dawek, a nowe dane mogą znacząco przyspieszyć wdrażanie uproszczonych schematów w krajach rozwijających się.
Badanie nie oceniało skuteczności pojedynczej dawki w zapobieganiu innym nowotworom związanym z HPV, jak nowotwory głowy i szyi, dlatego potrzebny jest dłuższy monitoring i kolejne projekty badawcze.
Zalecenia szczepień – aktualny obraz
W Stanach Zjednoczonych rekomenduje się obecnie dwie dawki szczepionki przeciw HPV, podawane w wieku 11–12 lat zarówno dziewczętom, jak i chłopcom. Szczepienia uzupełniające zalecane są do 26. roku życia, jeśli wcześniejsze dawki nie zostały przyjęte. Według CDC około 78% nastolatków w wieku 13–17 lat otrzymało co najmniej jedną dawkę preparatu.
W Polsce program szczepień przeciw HPV został włączony do kalendarza szczepień ochronnych w 2023 r. i obejmuje bezpłatne dwudawkowe szczepienia dla dzieci w wieku 12–13 lat, zarówno dziewcząt, jak i chłopców. Dostępne są dwa preparaty: szczepionka dwuwalentna oraz dziewięciowalentna, a schemat podania odpowiada standardom międzynarodowym. Mimo wprowadzenia programu, poziom zaszczepienia wciąż wymaga poprawy – według danych Ministerstwa Zdrowia pierwszą dawkę przyjęła dotychczas tylko część uprawnionej populacji, co pokazuje potrzebę intensywniejszej edukacji i działań promocyjnych.
Globalne wytyczne mogą ulec zmianie, jeśli kolejne badania potwierdzą długotrwałą skuteczność pojedynczej dawki, co w przyszłości mogłoby uprościć schemat szczepień również w krajach takich jak Polska.
Główne wnioski
- Pojedyncza dawka szczepionki HPV zapewnia ok. 97% ochrony, co odpowiada skuteczności dwóch dawek – potwierdziło to pięcioletnie badanie ponad 20 000 dziewcząt w Kostaryce.
- Wyniki opublikowane w “New England Journal of Medicine” wskazują, że pojedyncza dawka może stać się realną alternatywą w globalnych programach profilaktyki raka szyjki macicy.
- WHO szacuje, że na świecie zaszczepiono mniej niż jedną trzecią nastolatek, dlatego uproszczony schemat może znacząco poprawić dostępność ochrony w krajach o niskich dochodach.
- Badanie dotyczyło wyłącznie raka szyjki macicy – konieczny jest dłuższy monitoring, aby potwierdzić skuteczność jednej dawki wobec innych nowotworów związanych z HPV.
Źródło:
- https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2506765
- https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMe2515387
