Gwiaździak o wysokim stopniu złośliwości, w tym glejak wielopostaciowy (GBM), należy do najbardziej agresywnych i śmiertelnych nowotworów mózgu. U pacjentów z nawrotem choroby mediana przeżycia wynosi zazwyczaj zaledwie 4–5 miesięcy. Nowe wyniki badania klinicznego fazy 1/2b, opublikowane w Nature Communications, wskazują jednak, że połączenie laserowej terapii śródmiąższowej (LITT) z immunoterapią (pembrolizumab) może znacząco wydłużyć przeżycie – u części chorych nawet do kilku lat.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Dlaczego immunoterapia zwykle nie działa w przypadku glejaka wysokiego stopnia i jaką rolę odgrywa bariera krew–mózg.
- Na czym polega laserowa terapia śródmiąższowa (LITT) i w jaki sposób tymczasowo przełamuje barierę ochronną mózgu.
- Jakie wyniki przeżycia osiągnięto w badaniu klinicznym fazy 1/2b u pacjentów z nawrotowym gwiaździakiem.
- Dlaczego połączenie LITT z pembrolizumabem może stać się nowym kierunkiem leczenia śmiertelnych nowotworów mózgu.
Gwiaździak jest jednym z najczęściej występujących guzów układu nerwowego
Gwiaździaki (łac. astrocytoma), to grupa nowotworów ośrodkowego układu nerwowego wywodzących się z astrocytów – komórek glejowych pełniących funkcje podporowe i metaboliczne wobec neuronów. Wśród glejaków są one jednymi z najczęściej diagnozowanych pierwotnych guzów mózgu u dorosłych i dzieci, stanowiąc znaczną część wszystkich nowotworów pochodzenia glejowego.
W praktyce klinicznej gwiaździaki dzieli się na różne stopnie złośliwości – od niskozłośliwych, które mogą rosnąć powoli i wykazywać stosunkowo łagodny przebieg, do wysoko złośliwych form, takich jak glejak wielopostaciowy (glioblastoma), który jest najbardziej agresywnym i najczęściej obserwowanym astrocytoma.
Te nowotwory mogą lokalizować się w różnych obszarach mózgu, a ich etiologia jest złożona i wciąż nie w pełni poznana. Wysoki stopień złośliwości wiąże się z szybką progresją, naciekaniem sąsiednich tkanek i bardzo złym rokowaniem, co czyni gwiaździaki jednym z największych wyzwań współczesnej neuroonkologii.
Dlaczego immunoterapia zwykle zawodzi w guzach mózgu?
Inhibitory punktów kontrolnych (immune checkpoint inhibitors) – takie jak pembrolizumab – umożliwiają limfocytom T rozpoznawanie i niszczenie komórek nowotworowych. Terapie te zrewolucjonizowały leczenie wielu nowotworów litych.
W przypadku guzów mózgu ich skuteczność jest jednak ograniczona. Główną przeszkodą pozostaje bariera krew–mózg (BBB) – wyspecjalizowana struktura komórkowa, która chroni mózg przed toksynami, ale jednocześnie utrudnia przenikanie komórek odpornościowych i leków przeciwnowotworowych. W efekcie nawet aktywowane limfocyty T mają utrudniony dostęp do ogniska nowotworu.
LITT – technologia, która przełamuje barierę
Laserowa terapia śródmiąższowa (Laser Interstitial Thermal Therapy, LITT) to małoinwazyjna procedura neurochirurgiczna, w której:
- pod kontrolą rezonansu magnetycznego (MRI),
- wprowadza się sondę laserową bezpośrednio do guza,
- a następnie precyzyjnie dostarcza ciepło niszczące tkankę nowotworową.
Kluczowym odkryciem było to, że ciepło generowane przez LITT nie tylko niszczy komórki guza, lecz także tymczasowo zaburza integralność bariery krew–mózg – nawet na kilka tygodni. Ten okres „otwarcia” BBB może umożliwić komórkom odpornościowym skuteczniejsze działanie.
Badanie kliniczne: LITT + pembrolizumab
W badaniu klinicznym uczestniczyło 45 pacjentów z drugim nawrotem gwiaździaka o wysokim stopniu złośliwości. U niemal 15% chorych był to już trzeci nawrót, co oznaczało bardzo zaawansowane stadium choroby. Pacjenci zostali poddani:
- LITT lub konwencjonalnej operacji/biopsji,
- a następnie leczeniu pembrolizumabem.
Wyniki były przełomowe:
- Prawie połowa pacjentów leczonych LITT + pembrolizumab przeżyła 18 miesięcy.
- Żaden z pacjentów leczonych operacyjnie + pembrolizumab nie przeżył 18 miesięcy.
- Ponad jedna trzecia pacjentów z grupy LITT przeżyła ponad 3 lata, co znacząco przekracza typowe 4–5 miesięcy przeżycia w tej populacji.
Mechanizm działania: „alarm” dla limfocytów T
Dr n. med. David Tran, kierownik oddziału neuroonkologii w Keck Medicine i główny autor badania, wyjaśnia mechanizm:
To alarmuje limfocyty T o obecności guza i umożliwia im łatwe przemieszczanie się, odnajdywanie i atakowanie guza.
Zaburzenie bariery krew–mózg umożliwia przedostanie się materiału nowotworowego do krwiobiegu, co aktywuje odpowiedź immunologiczną. Po podaniu inhibitora punktów kontrolnych limfocyty T mogą skuteczniej wnikać do mózgu i niszczyć komórki nowotworowe. Tran podkreśla:
Wyniki te sugerują, że LITT może pomóc inhibitorowi punktu kontrolnego układu odpornościowego pembrolizumabowi działać skuteczniej przeciwko astrocytomowi wysokiego stopnia złośliwości. I dodaje: Pacjenci z tym typem zaawansowanego nowotworu mają niewiele opcji leczenia i słabe rokowania, a to podejście może znacząco wydłużyć czas ich przeżycia i dać nową nadzieję pacjentom i ich bliskim.
Bezpieczeństwo i znaczenie kliniczne
Połączenie LITT z pembrolizumabem uznano za ogólnie bezpieczne i dobrze tolerowane. Od czasu rozpoczęcia badań:
- FDA zatwierdziła stosowanie LITT w wybranych nowotworach mózgu,
- pembrolizumab posiada już szerokie zatwierdzenia w wielu nowotworach litych.
Badanie przeprowadzono w trzech ośrodkach: Keck Medical Center (USC), Washington University w St. Louis oraz University of Florida.
Czy to nowy standard leczenia?
Choć badanie miało charakter wczesnofazowy, uzyskane dane są wyjątkowo obiecujące. W kontekście glejaka wysokiego stopnia, gdzie mediana przeżycia po nawrocie jest dramatycznie niska, nawet kilkunastomiesięczne wydłużenie życia stanowi istotny postęp.
Jeśli wyniki zostaną potwierdzone w badaniach fazy 3, kombinacja LITT i immunoterapii może stać się nowym standardem leczenia wybranych pacjentów z nawrotowym glejakiem.
Główne wnioski
- Prawie 50% pacjentów leczonych LITT + pembrolizumab przeżyło 18 miesięcy, podczas gdy w grupie operowanej + immunoterapia nikt nie osiągnął tego wyniku.
- Ponad 1/3 chorych w grupie LITT przeżyła ponad 3 lata, mimo że mediana przeżycia w nawrotowym glejaku wynosi zwykle 4–5 miesięcy.
- LITT tymczasowo zaburza barierę krew–mózg, co umożliwia limfocytom T skuteczniejsze rozpoznanie i atak na komórki nowotworowe.
- Połączenie neurochirurgii z immunoterapią może otworzyć nowy standard leczenia w przypadku agresywnych nowotworów mózgu.
Źródło:
- University of Southern California
- https://www.nature.com/articles/s41467-026-69522-w
