Współczesny świat coraz częściej doświadcza złożonych kryzysów zdrowia publicznego – od pandemii i katastrof klimatycznych po zagrożenia chemiczne, radiologiczne czy nuklearne. W takich warunkach kluczowe znaczenie ma nie tylko zdolność reagowania, lecz przede wszystkim wcześniejsze przygotowanie systemów ochrony zdrowia. W odpowiedzi na rosnącą skalę zagrożeń Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) opublikowała nowe wytyczne dotyczące instytucjonalizacji ćwiczeń symulacyjnych. Dokument ma pomóc krajom w przejściu od sporadycznych testów gotowości do stałych, systemowych programów przygotowania na sytuacje kryzysowe w zdrowiu publicznym.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Dlaczego Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) opracowała nowe wytyczne dotyczące ćwiczeń symulacyjnych i w jaki sposób mają one poprawić gotowość państw na pandemie, katastrofy klimatyczne oraz incydenty chemiczne czy radiologiczne.
- Na czym polega Narodowy Program Ćwiczeń Symulacyjnych w Zakresie Zdrowia (NHSEP) i dlaczego ma zastąpić sporadyczne, jednorazowe ćwiczenia reagowania kryzysowego.
- Jak Ukraina wdrożyła koncepcję NHSEP, testując zdolności reagowania m.in. w scenariuszu awarii radiologicznej w elektrowni jądrowej.
- Jaką rolę odgrywa globalny program WHO HorizonX oraz podejście „One Health” w budowaniu długofalowej odporności systemów zdrowia publicznego.
Dlaczego ćwiczenia symulacyjne stają się kluczowym elementem bezpieczeństwa zdrowotnego
Ostatnie lata pokazały, że nawet rozwinięte systemy ochrony zdrowia mogą mieć trudności z reagowaniem na nagłe zagrożenia. Pandemia COVID-19, katastrofy klimatyczne czy incydenty związane z substancjami niebezpiecznymi ujawniły poważne luki w koordynacji działań, komunikacji międzyinstytucjonalnej oraz logistyce reagowania kryzysowego.
Ćwiczenia symulacyjne pozwalają w kontrolowanym i bezpiecznym środowisku testować scenariusze potencjalnych kryzysów. Dzięki nim instytucje publiczne mogą sprawdzić, jak funkcjonują procedury reagowania, jakie są rzeczywiste możliwości operacyjne systemu oraz gdzie pojawiają się najsłabsze ogniwa.
Nowe wytyczne WHO podkreślają, że symulacje nie powinny być jednorazowymi wydarzeniami organizowanymi okazjonalnie. Zamiast tego państwa powinny wdrażać Narodowe Programy Ćwiczeń Symulacyjnych w Zakresie Zdrowia (NHSEP – National Health Simulation Exercise Programme), które stanowią stały element zarządzania bezpieczeństwem zdrowotnym.
Narodowe Programy Ćwiczeń Symulacyjnych (NHSEP) – od reakcji do ciągłej gotowości
Według WHO kluczową zmianą jest przejście z podejścia reaktywnego do systemu ciągłego doskonalenia zdolności reagowania kryzysowego. Narodowy program ćwiczeń symulacyjnych pozwala osiągnąć ten cel dzięki kilku fundamentalnym zasadom:
- ćwiczenia opierają się na krajowych ocenach ryzyka,
- są zgodne z priorytetami zdrowotnymi danego państwa,
- pozostają zintegrowane z krajowymi systemami monitorowania bezpieczeństwa zdrowotnego,
- ich wyniki prowadzą do konkretnych zmian w polityce publicznej i procedurach operacyjnych.
Dzięki temu ćwiczenia przestają być wyłącznie elementem szkoleniowym, a stają się narzędziem strategicznego zarządzania ryzykiem. W praktyce oznacza to tworzenie cyklicznych scenariuszy kryzysowych obejmujących różne typy zagrożeń – od pandemii i epidemii po zdarzenia chemiczne, radiologiczne czy katastrofy naturalne.
Ukraina jako przykład wdrażania programu NHSEP
Jednym z pierwszych państw, które zaczęło wdrażać koncepcję NHSEP w praktyce, jest Ukraina. Pomimo wyjątkowo trudnych warunków operacyjnych kraj rozpoczął proces instytucjonalizacji ćwiczeń symulacyjnych już w 2024 roku. Pierwszym krokiem były warsztaty WHO Simulation Exercise Training of Trainers, które odbyły się w sierpniu 2024 roku. W szkoleniu uczestniczyli specjaliści z wielu obszarów:
- zdrowia publicznego,
- medycyny katastrof,
- służb ratunkowych,
- weterynarii,
- systemów gotowości CBRN (chemicznych, biologicznych, radiologicznych i nuklearnych).
Celem warsztatów było stworzenie krajowej kadry ekspertów zdolnych do projektowania i prowadzenia ćwiczeń symulacyjnych zgodnych z priorytetami ryzyka oraz Międzynarodowymi Przepisami Zdrowotnymi. Na tej podstawie WHO wsparła przygotowanie wielodyscyplinarnego ćwiczenia symulacyjnego dotyczącego awarii radiologicznej w elektrowni jądrowej, które przeprowadzono we wrześniu 2024 roku. Jak podkreślił przedstawiciel WHO na Ukrainie:
Naszym celem było sprawdzenie zdolności reagowania na incydenty radiologiczno-jądrowe, przetestowanie koordynacji między różnymi podmiotami, usprawnienie komunikacji i zidentyfikowanie obszarów wymagających poprawy – powiedział dr Jarno Habicht, przedstawiciel WHO na Ukrainie.
Ćwiczenie ujawniło szereg praktycznych problemów, które w normalnych warunkach mogłyby pozostać niezauważone. Wśród najważniejszych wniosków znalazły się m.in.:
- konieczność prowadzenia większej liczby ćwiczeń na poziomie lokalnym,
- trudności w koordynacji działań między instytucjami,
- potrzebę usprawnienia komunikacji kryzysowej.
Na podstawie uzyskanych danych władze Ukrainy opracowały plan działania wzmacniający gotowość na zagrożenia radiologiczne i nuklearne. Wyniki analiz zostały udokumentowane w artykule opublikowanym w grudniu 2025 roku w czasopiśmie Disaster Medicine and Public Health Preparedness Uniwersytetu Cambridge.
Co istotne, Ukraina nie ograniczyła się do jednego ćwiczenia – kolejne symulacje są prowadzone cyklicznie, co wpisuje się w ideę stałego doskonalenia systemu reagowania kryzysowego.
Program HorizonX – globalna platforma testowania gotowości na kryzysy zdrowotne
Równolegle z wdrażaniem programów krajowych WHO rozwija inicjatywę HorizonX – wieloletni program symulacji kryzysowych obejmujący różne typy zagrożeń zdrowia publicznego. Program zakłada przeprowadzanie coraz bardziej złożonych ćwiczeń symulacyjnych, w tym:
- symulacji typu tabletop,
- ćwiczeń funkcjonalnych,
- pełnoskalowych symulacji operacyjnych.
HorizonX opiera się na koncepcji „Jedno Zdrowie” (One Health), która zakłada integrację zdrowia ludzi, zwierząt i środowiska w ramach wspólnego systemu zarządzania ryzykiem. Cały program został zaprojektowany według modelu 4Cs + I, obejmującego pięć kluczowych elementów:
- kontekst (Context),
- możliwości systemu (Capabilities),
- koncentrację na priorytetach kraju (Country focus),
- ciągłość działań (Continuity),
- wpływ na bezpieczeństwo zdrowotne populacji (Impact).
Dzięki temu ćwiczenia nie ograniczają się do oceny potencjału instytucjonalnego, lecz koncentrują się na realnej skuteczności działań w sytuacjach kryzysowych.
Systemowe podejście do gotowości zdrowotnej państw
WHO podkreśla, że przyszłe kryzysy zdrowotne będą coraz bardziej złożone i wielowymiarowe. Pandemia COVID-19 pokazała, jak ważne jest wcześniejsze przygotowanie procedur reagowania oraz sprawdzenie ich w realistycznych warunkach. Instytucjonalizacja ćwiczeń symulacyjnych w ramach narodowych programów może znacząco zwiększyć odporność systemów zdrowia publicznego. Dzięki temu państwa mogą:
- lepiej koordynować działania różnych instytucji,
- szybciej identyfikować luki w procedurach,
- doskonalić komunikację kryzysową,
- skuteczniej reagować na realne zagrożenia.
Główne wnioski
- WHO opublikowała globalne wytyczne dotyczące Narodowych Programów Ćwiczeń Symulacyjnych w Zakresie Zdrowia (NHSEP), które mają pomóc państwom przejść od doraźnych ćwiczeń do systemowego modelu przygotowania na kryzysy zdrowotne.
- Ćwiczenia symulacyjne pozwalają identyfikować luki w koordynacji, komunikacji i logistyce reagowania kryzysowego zanim dojdzie do realnego zagrożenia dla zdrowia publicznego.
- Ukraina wdrożyła koncepcję NHSEP już w 2024 roku, przeprowadzając wielodyscyplinarne ćwiczenia symulujące awarię radiologiczną w elektrowni jądrowej oraz rozwijając krajową sieć przeszkolonych facylitatorów.
- Program HorizonX rozwijany przez WHO umożliwia cykliczne testowanie systemów reagowania kryzysowego w modelu „One Health”, obejmującym zagrożenia biologiczne, chemiczne, radiologiczne i klimatyczne.
Źródło:
- WHO
