Sławosz Uznański-Wiśniewski – drugi Polak w historii, który poleciał w kosmos – właśnie zakończył swoją misję na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Po intensywnym, naukowo-edukacyjnym pobycie w warunkach mikrograwitacji astronauta powróci na Ziemię, ale zanim znów będzie mógł funkcjonować „normalnie”, musi przejść skomplikowany i ściśle zaplanowany protokół medyczny. Dla zespołów Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA) i Niemieckiego Centrum Aeronautyki i Przestrzeni Kosmicznej (DLR) to standardowa procedura, niezbędna do oceny wpływu przestrzeni kosmicznej na zdrowie człowieka.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Jakie badania medyczne przechodzi astronauta po powrocie z misji kosmicznej.
- Dlaczego mikrograwitacja wpływa na układ krążenia, wzrok i równowagę.
- Jak wygląda program rehabilitacyjny po pobycie na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej.
- Jakie zagrożenia niesie promieniowanie kosmiczne i jak są one monitorowane.
Lądowanie, przelot i… gabinet lekarski
Zgodnie z planem kapsuła Dragon Grace z misji Ax-4, w której składzie znalazł się Uznański-Wiśniewski, odłącza się dzisiaj od Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Po wejściu w atmosferę Ziemi i wodowaniu u wybrzeży Kalifornii astronauta zostanie przetransportowany do Kolonii – do specjalistycznego ośrodka medycyny kosmicznej ESA, zlokalizowanego w kompleksie Envihab. Tam zespół lekarzy i fizjologów dokładnie oceni, jak organizm Polaka poradził sobie z wyzwaniami związanymi z mikrograwitacją, promieniowaniem kosmicznym i zmianami środowiskowymi.
Mikrograwitacja a układ krążenia, równowaga i wzrok
Pobyt w przestrzeni kosmicznej, nawet kilkunastodniowy, wiąże się z poważnymi obciążeniami dla organizmu. W warunkach nieważkości dochodzi m.in. do zaburzeń funkcji układu przedsionkowego, co skutkuje nudnościami, dezorientacją i zaburzeniami koordynacji. Zmienia się także dystrybucja płynów ustrojowych – płyny przesuwają się ku górnym partiom ciała, co powoduje tzw. względną hipowolemię, czyli zmniejszenie objętości krwi krążącej.
Mikrograwitacja powoduje znaczną redystrybucję płynów ustrojowych. Dochodzi do tzw. względnej hipowolemii, czyli zmniejszenia objętości krwi krążącej w naczyniach oraz przesunięcia płynów do przestrzeni tkankowej – szczególnie w górnej części ciała. Efektem tych zaburzeń są objawy hipotonii ortostatycznej, czyli spadku ciśnienia krwi przy przejściu z pozycji leżącej do stojącej – tłumaczy dr Piotr Grzyb, nefrolog i specjalista chorób wewnętrznych.
W związku z tym już w pierwszych godzinach po powrocie astronauta otrzymuje dożylny bolus z soli fizjologicznej, a także przechodzi badanie EKG w celu wykrycia potencjalnych zaburzeń rytmu serca.
Okulistyka w kosmosie
Jednym z częstszych problemów zdrowotnych astronautów są również zaburzenia widzenia. Ich przyczyną może być zarówno zmienione ciśnienie śródczaszkowe, jak i zaburzenia krążenia płynu mózgowo-rdzeniowego.
Zaburzenia refrakcji to częsty problem wśród astronautów przebywających na orbicie i często wymagają stosowania soczewek korekcyjnych w trakcie misji. Choć w większości przypadków problemy ze wzrokiem ustępują po powrocie na Ziemię, niektóre zmiany – zwłaszcza te dotyczące siatkówki oka – mogą mieć charakter trwały i nieodwracalny.
Dlatego po powrocie Sławosza Uznańskiego-Wiśniewskiego czekają go szczegółowe badania okulistyczne, z wykorzystaniem m.in. tomografii siatkówki i pomiarów ciśnienia wewnątrzgałkowego.
Rehabilitacja: co najmniej 45 dni codziennych ćwiczeń
Adaptacja do grawitacji ziemskiej to kolejny etap powrotu astronauty do pełni sił. Już drugiego dnia po lądowaniu rozpoczyna się intensywny program rehabilitacyjny, trwający minimum 45 dni. Ćwiczenia, prowadzone przez wyspecjalizowany zespół fizjoterapeutów, obejmują:
- trening równoważny i przedsionkowy,
- ćwiczenia aerobowe i oporowe,
- ćwiczenia propriocepcyjne i funkcjonalne.
Raz w tygodniu wykonywana jest ocena postępów. Celem programu jest ponowne „sensytyzowanie” układu nerwowego i ruchowego, który w stanie nieważkości traci część swojej funkcjonalności.
Promieniowanie kosmiczne a ryzyko nowotworów
Jednym z najpoważniejszych zagrożeń zdrowotnych w przestrzeni kosmicznej jest ekspozycja na promieniowanie jonizujące.
Astronauci przebywający w przestrzeni kosmicznej są narażeni na działanie wysokoenergetycznego promieniowania kosmicznego, które może uszkadzać DNA – zarówno bezpośrednio, jak i pośrednio poprzez wolne rodniki – wyjaśnia dr Grzyb.
Z tego względu wszyscy uczestnicy misji są poddawani długofalowemu monitoringowi onkologicznemu. Skórne zmiany pigmentacyjne są fotografowane przed i po misji, a dane z dozymetrów osobistych pozwalają oszacować skumulowaną dawkę pochłoniętego promieniowania.
Misja Ax-4 i polskie eksperymenty na pokładzie ISS
Misja Ax-4, której uczestnikiem był Sławosz Uznański-Wiśniewski, rozpoczęła się 25 czerwca 2025 roku. Już dzień później kapsuła Dragon Grace zadokowała do Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, gdzie polski astronauta rozpoczął realizację zadań w ramach misji technologiczno-naukowej IGNIS.
W ciągu dwóch tygodni spędzonych na orbicie Uznański-Wiśniewski zrealizował:
- 13 eksperymentów naukowych i technologicznych przygotowanych przez polskie zespoły badawcze i firmy,
- 30 wydarzeń edukacyjnych i popularnonaukowych,
- łączny czas pracy związanej z realizacją celów misji wyniósł 105 godzin.
Jak zaznaczył Sławosz Uznański-Wiśniewski:
Astronauci w przestrzeni kosmicznej są narażeni na działanie wysokoenergetycznego promieniowania kosmicznego, które może uszkadzać DNA zarówno w sposób bezpośredni, jak i pośredni – poprzez indukowanie wolnych rodników prowadzących do stresu oksydacyjnego i uszkodzeń komórkowych.
Z podziału czasu wynika natomiast, że:
- 62,4% poświęcono na eksperymenty naukowo-technologiczne,
- 18,8% na działania edukacyjne,
- 17,6% na komunikację i promocję misji,
- 1,2% na działania medyczne, w tym konsultacje z zespołem lekarskim.
W trakcie pobytu na ISS astronauta czterokrotnie łączył się z dziećmi i młodzieżą z Polski – m.in. z Łodzi, Wrocławia, Rzeszowa i Warszawy – promując naukę, technologie kosmiczne i międzynarodową współpracę.
Podkreślając znaczenie tej misji, Uznański-Wiśniewski powiedział:
Mam nadzieję, że misja przyniosła dużo dobrego Polsce. (…) Że dopiero zaczynamy rozwijać się i będziemy bazować później na tej technologii.
Udział Polaka w Ax-4 to nie tylko naukowy i technologiczny sukces, ale również ważna inwestycja w rozwój polskiego sektora kosmicznego i inspiracja dla kolejnych pokoleń.
Cho powrót Sławosza Uznańskiego-Wiśniewskiego na Ziemię to koniec obecnego etapu, seria badań medycznych, testów i treningów dopiero się zaczyna. Wnioski z nich będą nie tylko podstawą do dalszego monitorowania jego zdrowia, ale także elementem rozwoju światowej medycyny kosmicznej.
Główne wnioski
- Sławosz Uznański-Wiśniewski po powrocie z misji Ax-4 zostanie poddany kompleksowym badaniom medycznym w ośrodku ESA w Kolonii, m.in. okulistycznym, kardiologicznym i neurologicznym.
- Warunki mikrograwitacji powodują redystrybucję płynów, zaburzenia równowagi, problemy ze wzrokiem i układem krążenia, co wymaga precyzyjnej diagnostyki i rehabilitacji.
- Program rehabilitacyjny astronauty obejmuje co najmniej 45 dni ćwiczeń fizycznych, w tym trening równowagi, propriocepcji, aerobowy i oporowy.
- Ze względu na ekspozycję na promieniowanie kosmiczne, astronauta będzie podlegał długoterminowemu monitoringowi onkologicznemu, opartemu na danych z dozymetrów i analizie zmian skórnych.
Źródło:
- POLSA
- Onet
- Puls Medycyny
- ESA
- Axiom Space
