Ekstremalne upały przestały być sezonową niedogodnością. Coraz częściej stają się jednym z najpoważniejszych zagrożeń dla zdrowia publicznego w Europie. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) w ciągu ostatnich czterech lat wysokie temperatury przyczyniły się do ponad 200 tys. przedwczesnych zgonów na naszym kontynencie. Co szczególnie niepokojące, zdecydowanej większości tych śmierci można było zapobiec dzięki odpowiedniej polityce zdrowotnej i skutecznym działaniom profilaktycznym.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Dlaczego WHO uznaje fale upałów za jeden z najpoważniejszych problemów zdrowia publicznego w Europie i jakie konsekwencje niesie to dla systemów ochrony zdrowia,
- Które kraje odnotowały największą liczbę zgonów związanych z ekstremalnymi temperaturami oraz jakie czynniki zwiększają ryzyko śmierci podczas upałów,
- Jakie działania – od zazieleniania miast po tworzenie centrów chłodzenia – rekomenduje WHO, aby ograniczyć liczbę możliwych do uniknięcia zgonów,
- Dlaczego ochrona przed upałami to nie tylko kwestia indywidualnej odpowiedzialności, ale również polityki społecznej i zdrowotnej.
Europa na pierwszej linii kryzysu klimatycznego
Zmiany klimatu coraz silniej wpływają na zdrowie mieszkańców Europy. Rosnąca częstotliwość i intensywność fal upałów powoduje nie tylko dyskomfort, lecz także prowadzi do wzrostu liczby hospitalizacji, zaostrzeń chorób przewlekłych oraz przedwczesnych zgonów. Hans Kluge, dyrektor regionalny WHO dla Europy, podczas prezentacji zaktualizowanych wytycznych dotyczących ochrony zdrowia przed skutkami upałów w Niemczech nie pozostawił złudzeń co do skali problemu.
Skutki zmian klimatycznych stanowią wyraźne i namacalne zagrożenie, a ich najbardziej bezpośrednim i najgroźniejszym przejawem są ekstremalne upały.
Ekspert podkreślił również, że wysokie temperatury nie są już zjawiskiem wyjątkowym.
Fale upałów nie są już anomaliami pogodowymi. Teraz są powracającym kryzysem, który powoduje cierpienie, pochłania ofiary śmiertelne i paraliżuje nasze systemy opieki zdrowotnej i infrastrukturę.
WHO zwraca uwagę, że Europa należy do regionów świata ocieplających się najszybciej. Oznacza to konieczność dostosowania systemów ochrony zdrowia do nowych realiów klimatycznych.
Ponad 200 tysięcy zgonów. Które kraje ucierpiały najbardziej?
Według danych WHO w latach 2021–2024 ekstremalne upały przyczyniły się do ponad 200 tys. zgonów w Europie. Najwięcej przedwczesnych zgonów odnotowano w:
- Włoszech,
- Hiszpanii,
- Niemczech,
- Grecji.
Szczególnie alarmująca sytuacja dotyczy Grecji, która odnotowała najwyższą liczbę zgonów związanych z upałami w przeliczeniu na milion mieszkańców. Eksperci podkreślają, że przedstawione dane mogą być niedoszacowane. W wielu przypadkach wysoka temperatura nie jest wskazywana jako bezpośrednia przyczyna zgonu, mimo że przyczynia się do pogorszenia stanu zdrowia osób z chorobami układu krążenia, oddechowego czy neurologicznymi.
Dlaczego upały zabijają coraz więcej osób?
Zdaniem WHO na wzrost liczby zgonów wpływa jednoczesne oddziaływanie kilku zjawisk. Do najważniejszych należą:
Starzenie się społeczeństw
Osoby starsze są szczególnie podatne na skutki przegrzania organizmu. Z wiekiem zmniejsza się zdolność regulacji temperatury ciała, a współistniejące choroby przewlekłe zwiększają ryzyko powikłań.
Urbanizacja i efekt miejskiej wyspy ciepła
Betonowa zabudowa, niewielka liczba terenów zielonych oraz ograniczona cyrkulacja powietrza powodują, że miasta nagrzewają się znacznie bardziej niż obszary wiejskie.
Pogłębiające się nierówności społeczne
Nie wszyscy mają takie same możliwości ochrony przed wysokimi temperaturami. Federalny minister środowiska Niemiec Carsten Schneider zwrócił uwagę na społeczny wymiar problemu.
Ochrona przed upałem to również kwestia społeczna. W końcu ci, którzy nie mają ogrodu ani basenu i mieszkają w przegrzanych mieszkaniach w betonowych dzielnicach miast, z trudem mogą się przed nim uchronić.
Postępujące zmiany klimatyczne
Wzrost średnich temperatur zwiększa prawdopodobieństwo występowania długotrwałych i bardziej intensywnych fal upałów. WHO ostrzega, że bez działań adaptacyjnych liczba zgonów związanych z wysokimi temperaturami będzie nadal rosła.
Indywidualna ostrożność nie wystarczy
Eksperci WHO podkreślają, że zalecenia kierowane do mieszkańców – choć ważne – nie rozwiązują problemu systemowego. Do podstawowych działań ochronnych należą między innymi:
- unikanie przebywania na zewnątrz w godzinach największego nasłonecznienia,
- regularne nawadnianie organizmu,
- utrzymywanie niższej temperatury w pomieszczeniach,
- monitorowanie stanu zdrowia osób starszych i przewlekle chorych.
Hans Kluge zaznaczył jednak, że odpowiedzialność nie może spoczywać wyłącznie na obywatelach. Konieczne są działania koordynowane przez państwa, samorządy oraz instytucje ochrony zdrowia.
WHO aktualizuje wytyczne dotyczące ochrony przed upałami
W odpowiedzi na narastające zagrożenie Światowa Organizacja Zdrowia opublikowała drugą edycję planów działań na rzecz zdrowia w związku z upałami. Pierwsze wytyczne opracowano już w 2008 roku. Obecna aktualizacja uwzględnia najnowsze dane naukowe oraz doświadczenia zdobyte podczas ostatnich fal upałów. Jak podkreślił Hans Kluge:
Mówiąc wprost, plany działań w zakresie ochrony zdrowia przed upałami ratują życie. Umożliwiają miastom i krajom przewidywanie, przygotowywanie się i reagowanie na ekstremalne upały w skoordynowany sposób.
Co rekomenduje WHO?
Nowe wytyczne obejmują działania o charakterze zdrowotnym, społecznym i infrastrukturalnym. WHO rekomenduje między innymi:
Zwiększanie liczby terenów zielonych
Zazielenianie miast może obniżać temperaturę otoczenia i ograniczać efekt miejskiej wyspy ciepła.
Tworzenie centrów chłodzenia
Dostępne publicznie klimatyzowane przestrzenie mogą stanowić schronienie dla najbardziej narażonych mieszkańców podczas ekstremalnych upałów.
Wsparcie osób starszych
Służby socjalne powinny monitorować sytuację seniorów, przypominać o nawodnieniu i pomagać osobom samotnym.
Edukację społeczną
Nauczyciele, opiekunowie dzieci oraz pracownicy ochrony zdrowia powinni być szkoleni w zakresie rozpoznawania objawów chorób związanych z przegrzaniem organizmu.
Wczesne systemy ostrzegania
Skuteczna komunikacja dotycząca nadchodzących fal upałów umożliwia wcześniejsze wdrażanie działań ochronnych.
Upały jako wyzwanie dla systemów ochrony zdrowia
Rosnąca liczba ekstremalnych zjawisk pogodowych będzie wymagała zmian organizacyjnych w ochronie zdrowia. Placówki medyczne powinny przygotowywać procedury postępowania podczas fal upałów, zabezpieczać odpowiednie zasoby kadrowe oraz monitorować pacjentów należących do grup szczególnego ryzyka. W praktyce oznacza to, że adaptacja do zmian klimatu staje się jednym z nowych filarów zdrowia publicznego.
Główne wnioski
- W ciągu ostatnich czterech lat ekstremalne upały przyczyniły się do ponad 200 tys. zgonów w Europie, a według WHO zdecydowanej większości z nich można było zapobiec dzięki odpowiednim działaniom profilaktycznym i systemowym.
- Najwięcej przedwczesnych zgonów odnotowano we Włoszech, Hiszpanii, Niemczech i Grecji, przy czym Grecja osiągnęła najwyższy wskaźnik zgonów związanych z upałami w przeliczeniu na milion mieszkańców.
- WHO zaktualizowała wytyczne dotyczące planów działań zdrowotnych związanych z upałami, zalecając m.in. tworzenie centrów chłodzenia, zazielenianie miast, rozwój systemów wczesnego ostrzegania oraz wsparcie osób szczególnie narażonych.
- Starzenie się społeczeństw, postępująca urbanizacja i zmiany klimatyczne zwiększają podatność mieszkańców Europy na skutki wysokich temperatur, dlatego adaptacja systemów ochrony zdrowia staje się jednym z kluczowych wyzwań zdrowia publicznego.
Źródła:
- https://www.euronews.com/health/2026/06/11/who-says-europe-must-act-after-200000-preventable-heat-related-deaths
- https://www.who.int/europe/news/item/02-06-2026-strengthening-heat-health-action-plans-to-protect-public-health–with-who-guidance
