Projekt ustawy o świadczeniach kompensacyjnych wypłacanych z Funduszu Kompensacyjnego Zdarzeń Medycznych (UD341), który trafił do Wykazu prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów, zakłada gruntowną przebudowę pozasądowego systemu rekompensat za szkody medyczne. Rząd proponuje połączenie trzech obecnie funkcjonujących funduszy kompensacyjnych, ujednolicenie procedur oraz rozszerzenie katalogu zdarzeń objętych ochroną – w tym o zespoły ratownictwa medycznego i zalecane szczepienia ochronne. Nowe przepisy mają być ujęte w odrębnej ustawie, z zachowaniem modelu no-fault i wdrożone – co do zasady – od 1 stycznia 2027 r.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Jakie są główne założenia projektu ustawy UD341 łączącego trzy fundusze kompensacyjne w jeden.
- Jakie trzy kategorie zdarzeń medycznych mają być objęte świadczeniami kompensacyjnymi z nowego funduszu.
- Jakie są proponowane przedziały kwotowe świadczeń kompensacyjnych oraz zasady ich corocznej waloryzacji.
- Kiedy nowe przepisy mają wejść w życie i jakie zmiany wprowadzą w systemie praw pacjenta oraz organizacji pracy Rzecznika Praw Pacjenta.
Projekt w Wykazie prac legislacyjnych: UD341
W Wykazie prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów pojawił się projekt oznaczony numerem UD341 – „Projekt ustawy o świadczeniach kompensacyjnych wypłacanych z Funduszu Kompensacyjnego Zdarzeń Medycznych”. Dokument przygotowuje Ministerstwo Zdrowia, a za prace odpowiada wiceministra Katarzyna Kęcka. Celem jest połączenie trzech odrębnych obecnie funduszy celowych, którymi dysponuje Rzecznik Praw Pacjenta (RPP), oraz stworzenie jednolitej procedury przyznawania świadczeń kompensacyjnych. Planowany termin przyjęcia projektu przez Radę Ministrów to I kwartał 2026 r.
Jak działa obecnie system trzech funduszy kompensacyjnych
Obecny model pozasądowej kompensacji szkód medycznych został zbudowany etapowo. Rzecznik Praw Pacjenta zarządza trzema funduszami celowymi, utworzonymi w różnym czasie i w odrębnych ustawach:
- Funduszem Kompensacyjnym Szczepień Ochronnych – funkcjonującym od stycznia 2022 r., dedykowanym działaniom niepożądanym po szczepieniach ochronnych,
- Funduszem Kompensacyjnym Badań Klinicznych – działającym od kwietnia 2023 r. i obejmującym szkody wynikające z udziału w badaniach klinicznych produktów leczniczych,
- Funduszem Kompensacyjnym Zdarzeń Medycznych – powołanym we wrześniu 2023 r. do wypłaty świadczeń za zdarzenia medyczne w szpitalach finansowanych ze środków publicznych.
System działa, ale pozostaje rozdrobniony: RPP obsługuje trzy osobne fundusze, funkcjonujące w odmiennych reżimach prawnych, z różnym trybem postępowania, innymi zasadami waloryzacji świadczeń czy środkami zgromadzonymi na rachunkach.
Projektodawca wskazuje, że cele tych funduszy są zbliżone – wszystkie służą kompensacji szkód medycznych w podobnym mechanizmie – a ich rozproszenie generuje dodatkową pracę i wprowadza niepotrzebne komplikacje dla pacjentów, szpitali, sponsorów badań i samego Rzecznika.
Dlaczego rząd proponuje jeden wspólny fundusz?
W uzasadnieniu projektu podkreślono, że konstrukcyjne i proceduralne różnice między funduszami są często trudno do obrony z merytorycznego punktu widzenia. Przykłady to m.in. odmienna częstotliwość waloryzacji świadczeń, różny model instancyjności postępowania czy brak możliwości efektywnego wykorzystania nadwyżek środków na rachunkach poszczególnych funduszy. Celem projektu UD341 jest więc:
- połączenie wszystkich trzech funduszy w jeden Fundusz Kompensacyjny Zdarzeń Medycznych,
- ujednolicenie trybu postępowania i zasad przyznawania świadczeń,
- umożliwienie elastycznego wykorzystania środków gromadzonych na funduszu na cele związane z ochroną zdrowia,
- uproszczenie systemu dla pacjentów i interesariuszy, którzy będą mieli do czynienia z jednym mechanizmem, a nie trzema osobnymi ścieżkami.
Osobna ustawa i utrzymanie modelu no-fault
Projekt przewiduje wprowadzenie nowej, odrębnej ustawy poświęconej w całości świadczeniom kompensacyjnym wypłacanym przez RPP. Materia ta jest obecnie rozproszona w kilku aktach prawnych, w tym w ustawie o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Ustawodawca uznaje, że zdarzenia medyczne i mechanizm kompensacji stanowią osobną kategorię, niezależną od samych praw pacjenta, dlatego wymagają odrębnej regulacji systemowej.
Jednocześnie projekt zakłada zachowanie dotychczasowego modelu pozasądowej kompensacji opartego na zasadzie no-fault. Świadczenie nie będzie powiązane z wykazaniem winy personelu medycznego czy podmiotu leczniczego, co ma sprzyjać kulturze bezpieczeństwa, zgłaszania zdarzeń niepożądanych i uczenia się na błędach – a nie koncentracji na odpowiedzialności indywidualnej.
Trzy kategorie zdarzeń objętych kompensacją
Nowy fundusz ma obejmować trzy główne kategorie zdarzeń medycznych:
1. Zdarzenia medyczne w szpitalach i ratownictwie medycznym
Pierwszą grupą są zdarzenia medyczne, w wyniku których doszło do śmierci, uszkodzenia ciała, rozstroju zdrowia lub zakażenia czynnikiem biologicznym u pacjentów korzystających ze świadczeń finansowanych ze środków publicznych w szpitalu lub udzielanych przez zespół ratownictwa medycznego. Kluczowym elementem jest wysokie prawdopodobieństwo, że do szkody można było nie dopuścić, gdyby świadczenie udzielono zgodnie z aktualną wiedzą medyczną lub zastosowano inną, dostępną metodę diagnostyczną czy terapeutyczną.
W porównaniu z obecnym stanem prawnym następuje ważne rozszerzenie: projekt włącza do zakresu funduszu również zdarzenia związane z działalnością zespołów ratownictwa medycznego. Ma to znaczenie przy rosnącej skali interwencji – według danych GUS z pomocy ratownictwa medycznego na miejscu zdarzenia w 2024 r. skorzystało blisko 3,2 mln osób.
2. Szkody związane z badaniami klinicznymi
Druga kategoria dotyczy uczestników badań klinicznych, u których w związku z udziałem w badaniu doszło do śmierci, uszkodzenia ciała, rozstroju zdrowia lub zakażenia czynnikiem biologicznym. Istotną zmianą jest objęcie systemem kompensacji wszystkich badań klinicznych – także tych rozpoczętych przed powołaniem Funduszu Kompensacyjnego Badań Klinicznych, czyli przed 14 kwietnia 2023 r. Rozszerza to realny zakres ochrony dla uczestników badań i wprowadza jednolite zasady niezależnie od daty startu projektu badawczego.
3. Działania niepożądane po szczepieniach – także zalecanych
Trzecia kategoria obejmuje zdarzenia medyczne związane ze szczepieniami ochronnymi, w wyniku których doszło do śmierci, uszkodzenia ciała, rozstroju zdrowia lub zakażenia czynnikiem biologicznym w następstwie działania niepożądanego wymienionego w Charakterystyce Produktu Leczniczego.
Projekt obejmuje zarówno szczepienia obowiązkowe, jak i szczepienia zalecane – w tym inne niż przeciw COVID-19, np. przeciw grypie czy HPV.
Założeniem jest wzmocnienie zaufania do szczepień poprzez zapewnienie, że w razie poważnego działania niepożądanego państwo zapewnia szybką, pozasądową ścieżkę wsparcia finansowego.
Wysokość świadczeń kompensacyjnych i zasady waloryzacji
Projekt określa ramy kwotowe świadczeń kompensacyjnych z jednego tytułu na jednego uprawnionego:
- w przypadku śmierci – od 30 000 zł do 200 000 zł,
- w przypadku uszkodzenia ciała, rozstroju zdrowia lub zakażenia – od 3 000 zł do 300 000 zł.
Przy ustalaniu świadczenia po śmierci uwzględniany ma być stopień pokrewieństwa, istnienie małżeństwa lub związku, wspólne pożycie, relacja przysposobienia oraz wiek zmarłego i uprawnionego. W przypadku uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia brane będą pod uwagę m.in. charakter i nasilenie dolegliwości, uciążliwość leczenia, rozmiar uszczerbku i pogorszenie jakości życia.
Istotną zmianą jest ujednolicenie mechanizmu waloryzacji. Projekt zakłada, że świadczenia mają podlegać corocznej waloryzacji z dniem 1 marca. Dotąd rozwiązania były zróżnicowane: w Funduszu Zdarzeń Medycznych waloryzacja była roczna, w Funduszu Badań Klinicznych – raz na 5 lat, a w Funduszu Szczepień Ochronnych nie przewidziano jej w ogóle. Nowa ustawa ma ograniczyć ryzyko stopniowej utraty realnej wartości świadczeń.
Terminy, tryb postępowania i komisja odwoławcza
Projekt ustawy zakłada, że decyzję w sprawie przyznania lub odmowy świadczenia kompensacyjnego Rzecznik Praw Pacjenta będzie wydawać w terminie 3 miesięcy od otrzymania kompletnego i prawidłowo opłaconego wniosku. Po wydaniu prawomocnej decyzji świadczenie ma być wypłacone w ciągu 30 dni od złożenia przez wnioskodawcę oświadczenia o jego przyjęciu.
Przyjęcie świadczenia będzie równoznaczne ze zrzeczeniem się roszczeń odszkodowawczych, rentowych i o zadośćuczynienie pieniężne z tego samego zdarzenia. Jest to klasyczny element modeli no-fault, mający ograniczyć podwójne dochodzenie roszczeń w różnych trybach.
Postępowanie ma zachować charakter dwuinstancyjny. W drugiej instancji sprawy będzie rozpatrywać Komisja Odwoławcza, której członków powoła minister zdrowia spośród osób z wykształceniem medycznym lub prawniczym, reprezentujących różne środowiska i instytucje. Orzeczenia Komisji mają zapadać w formie decyzji lub postanowień na posiedzeniach niejawnych, a jej obsługę administracyjną zapewni RPP. Członkom Komisji będzie przysługiwać wynagrodzenie za udział w posiedzeniach.
Przepisy przejściowe i likwidacja dotychczasowych funduszy
Projekt zawiera regulacje przejściowe. Przewiduje m.in.:
- likwidację obecnych trzech funduszy oraz przekazanie zgromadzonych środków na rachunek nowego Funduszu Kompensacyjnego Zdarzeń Medycznych,
- określenie zasad działania Zespołu ds. Świadczeń z Funduszu Kompensacyjnego Zdarzeń Medycznych,
- kontynuację postępowań wszczętych i niezakończonych przed wejściem w życie nowych przepisów – z zastosowaniem dotychczasowych zasad.
Dzięki temu ma zostać zachowana ciągłość ochrony dla osób, które złożyły wnioski w „starym” systemie, a proces transformacji funduszy ma przebiegać bez przerwy w wypłatach.
Zmiany w prawach pacjenta: depozyty i zastępcy Rzecznika
Projekt UD341 nie ogranicza się tylko do funduszu kompensacyjnego. Przewiduje także zmiany w ustawie o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta.
Pierwszy obszar to regulacje dotyczące depozytów pacjentów. Rzecznik Praw Obywatelskich oraz Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych zwracali uwagę na ryzyka związane z likwidacją niepodjętych depozytów przy braku precyzyjnych przepisów – w tym na możliwość nadmiernego ujawniania danych wrażliwych. Projekt doprecyzowuje zasady likwidacji depozytów i zakres danych publikowanych w ogłoszeniach o zamiarze ich likwidacji, wyłączając dane osobowe pacjenta.
Drugi obszar dotyczy wymogów wobec zastępców Rzecznika Praw Pacjenta. Ustawa w obecnym brzmieniu wymaga, aby jeden z zastępców posiadał wyższe wykształcenie w dziedzinie nauk medycznych i tytuł magistra lub równorzędny. W praktyce zapis ten okazał się barierą – Rzecznik nigdy nie miał dwóch zastępców, choć ustawa to dopuszcza. Projekt przewiduje rezygnację z tego sztywnego wymagania. Uzasadnieniem jest fakt, że przy prowadzeniu spraw wymagających specjalistycznej wiedzy medycznej RPP i tak korzysta z opinii konsultantów krajowych, towarzystw naukowych czy innych ekspertów, a jedna osoba nie jest w stanie objąć swoim doświadczeniem wszystkich obszarów medycyny.
Harmonogram wejścia w życie
Projekt zakłada, że zasadnicza część regulacji – w tym nowe zasady funkcjonowania Funduszu Kompensacyjnego Zdarzeń Medycznych – wejdzie w życie 1 stycznia 2027 r. Wybrane przepisy (m.in. dostosowujące – art. 28, art. 29 i art. 46 ust. 2–4) mają zacząć obowiązywać od 1 grudnia 2026 r. Ma to umożliwić odpowiednie przygotowanie organizacyjne po stronie RPP, Ministerstwa Zdrowia i innych podmiotów.
Główne wnioski
- Projekt UD341 przewiduje połączenie trzech odrębnych funduszy celowych Rzecznika Praw Pacjenta w jeden Fundusz Kompensacyjny Zdarzeń Medycznych, co ma uprościć procedury i ujednolicić zasady przyznawania świadczeń kompensacyjnych.
- Nowy system obejmie trzy kluczowe obszary: zdarzenia medyczne w szpitalach i ratownictwie medycznym, szkody związane z badaniami klinicznymi oraz działania niepożądane po szczepieniach obowiązkowych i zalecanych, w tym przeciw grypie i HPV.
- Projekt określa widełki świadczeń kompensacyjnych: w przypadku śmierci od 30 000 zł do 200 000 zł, a w przypadku uszkodzenia ciała, rozstroju zdrowia lub zakażenia od 3 000 zł do 300 000 zł, z coroczną waloryzacją wszystkich świadczeń od 1 marca.
- Większość przepisów ma wejść w życie 1 stycznia 2027 r., przy wcześniejszym uruchomieniu części regulacji dostosowujących od 1 grudnia 2026 r., co ma umożliwić płynne przejście z dotychczasowych funduszy i zachowanie ciągłości ochrony pacjentów.
Źródło:
- https://www.gov.pl/web/premier/projekt-ustawy-o-swiadczeniach-kompensacyjnych-wyplacanych-z-funduszu-kompensacyjnego-zdarzen-medycznych
