Mimo postępującej równości płciowej kobiety w nauce i wielu innych dziedzinach wciąż napotykają przeszkody wynikające z głęboko zakorzenionych stereotypów. Choć uczelnie otworzyły się na kobiety pod koniec XIX wieku, ich droga do sukcesu zawodowego jest nadal wyboista. Współczesne badaczki muszą nie tylko udowadniać swoją wartość naukową, ale również odpierać ataki podważające ich kompetencje. Dr inż. Natalia Schmidt-Polończyk, naukowczyni z Akademii Górniczo-Hutniczej, doświadczyła tego na własnej skórze. Po opublikowaniu wywiadu w mediach społecznościowych spotkała się z komentarzami sugerującymi, że naukowiec nie powinien wyglądać zbyt dobrze. To przykład, jak bardzo uprzedzenia wciąż kształtują naszą rzeczywistość i ograniczają ambicje kobiet.
Kobiety w nauce – liczby nie kłamią
Dane statystyczne wyraźnie pokazują, że im wyższy stopień naukowy, tym mniej kobiet w nauce. W Polsce tylko 32% doktorów to kobiety, a wśród profesorów ten odsetek wynosi zaledwie 15%. Paradoksalnie, na kierunkach technicznych studiuje około 45-50% kobiet, ale niewiele z nich decyduje się na dalszą karierę naukową. Powody? System akademicki nie sprzyja młodym matkom, brakuje infrastruktury wspierającej kobiety, a przerwa w pracy zawodowej – np. na urlop wychowawczy – często oznacza zahamowanie kariery.
Jednak to nie tylko instytucjonalne bariery hamują rozwój kobiet w nauce. Równie silną przeszkodą są bowiem stereotypy, które podważają ich kompetencje i umniejszają osiągnięcia.
Efekt Matyldy – kobiety w cieniu mężczyzn
Zjawisko znane jako efekt Matyldy opisuje systemową tendencję do niedoceniania wkładu kobiet w naukę. Badania pokazują, że dziedziny, w których kobiety odnoszą sukcesy, często są uznawane za mniej prestiżowe i mniej wymagające niż te, w których dominują mężczyźni. Już wśród uczniów szkół średnich widać przeświadczenie, że matematyka i fizyka to domena mężczyzn, a kobiety lepiej sprawdzą się w humanistyce.
Przykłady tej niesprawiedliwości można znaleźć na każdym poziomie nauki. Kiedy badaczka osiąga sukces, przypisuje się go raczej zbiegowi okoliczności niż jej kompetencjom, podczas gdy mężczyzna w tej samej sytuacji uznawany jest za eksperta. Jak wskazuje dr inż. Schmidt-Polończyk z Wydziału Inżynierii Lądowej i Gospodarki Zasobami Akademii Górniczo-Hutniczej, zajmująca się tunelami drogowymi, to właśnie te nieuświadomione uprzedzenia powstrzymują kobiety przed podejmowaniem wyzwań, takich jak ubieganie się o wysokie stanowiska.
Stereotypy, które niszczą ambicje
„Precz z Polski z dziwolągiem kobiety lekarza!” – pisał w 1895 roku prof. Ludwik Rydygier, sprzeciwiając się dopuszczeniu kobiet do zawodu lekarza. Choć od tamtych czasów świat się zmienił, wciąż nosimy w sobie echa podobnych przekonań. Uważał on, że „ani siłami ducha, ani siłami ciała kobieta do takiego zadania nie dorosła”.
Podobne przekonania podzielał także niemiecki neurolog dr Paul Mobius, którego Zygmunt Freud uważał za swojego mistrza. W 1900 roku wydał on książkę „O umysłowym i moralnym niedorozwoju kobiety”, w której argumentował, że kobiety są intelektualnie słabsze od mężczyzn i niezdolne do osiągnięć na poziomie naukowym.
Jak zaznacza naukowczyni:
Od tamtych czasów świat się zmienił, ale my, kobiety, musimy też zmienić siebie. Nosimy w sobie stereotypy, które utrudniają nam karierę i zabijają ambicje. W tej kadencji wśród rektorów uczelni publicznych są 22 kobiety.
Współczesne kobiety wciąż mierzą się z ocenianiem ich przez pryzmat wyglądu. Dr Schmidt-Polończyk doświadczyła tego po opublikowaniu swojego wywiadu – internauci bardziej skupili się na jej urodzie niż na merytorycznej wartości wypowiedzi. To kolejny dowód na to, że kobiety są częściej oceniane na podstawie wyglądu niż kompetencji.
Nie inaczej jest w przypadku tzw. syndromu oszustki. Zjawisko to, w którym kobiety, nawet mimo wysokich kwalifikacji, nie wierzą w swoje kompetencje. Społeczne oczekiwania i utarte schematy sprawiają, że często podważają własne sukcesy, przypisując je szczęściu, a nie umiejętnościom.
Ukryte osiągnięcia kobiet w nauce
Dowodem na niedocenianie wkładu kobiet w naukę są wyniki raportu L’Oréal „Piękne umysły – rola kobiet w świecie nauki”. Jego autorzy zapytali respondentów, których odkryć naukowych dokonali mężczyźni, a których kobiety. W badaniu można było wskazać m.in.:
- odkrycie, z czego składają się gwiazdy,
- badania nad przyczynami AIDS,
- wyodrębnienie genu odpowiedzialnego za raka sutka.
Większość ankietowanych przypisała te osiągnięcia mężczyznom, podczas gdy faktycznie były to odkrycia dokonane przez kobiety. To pokazuje, jak głęboko zakorzenione są przekonania o tym, kto jest autorem wielkich naukowych przełomów.
Jak przełamać bariery?
Ekspertka podkreśla, że zmiana musi zacząć się od nas samych. Aby kobiety chętniej podejmowały wyzwania, potrzebne są:
- Widoczne wzorce do naśladowania – więcej historii kobiet nauki, które osiągnęły sukces, aby młode dziewczęta miały się na kim wzorować.
- Granty wspierające kobiety – umożliwiające im powrót do pracy po urlopie macierzyńskim.
- Zmiana w edukacji – popularyzowanie nauki wśród dziewcząt od najmłodszych lat, aby burzyć mit, że naukowiec to mężczyzna.
- Siostrzeństwo i wsparcie – kobiety powinny wspierać się nawzajem i budować środowisko, w którym każda z nich czuje się doceniona i kompetentna.
Zmiana systemowa jest konieczna, ale ważne jest także przełamanie barier mentalnych. Dopóki kobiety będą same podważać swoje kompetencje, trudniej będzie im zdobywać wysokie stanowiska. Przeciwdziałanie stereotypom to zadanie całego społeczeństwa – od edukacji, przez politykę, po media. Im więcej będzie kobiet, które uwierzą w swoje możliwości i podejmą wyzwania, tym szybciej te nierówności staną się przeszłością.
Źródło:
- PAP
