Sześć lat temu dyrektor generalny Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) ogłosił najwyższy możliwy wówczas alarm międzynarodowy – stan zagrożenia zdrowia publicznego o zasięgu międzynarodowym (PHEIC) w związku z nową chorobą koronawirusową, później nazwaną COVID-19. Choć formalnie PHEIC zakończono w maju 2023 r., skutki pandemii wciąż są odczuwalne w systemach ochrony zdrowia, gospodarce i polityce międzynarodowej. W rocznicowym komunikacie WHO stawia pytanie, które dziś wraca z nową siłą: czy świat jest lepiej przygotowany na kolejną pandemię? Odpowiedź – jak podkreśla organizacja – brzmi: tak i nie.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Jakie konkretne działania podjęto po pandemii COVID-19, aby wzmocnić globalną gotowość na kolejne zagrożenia zdrowotne.
- Które inicjatywy WHO realnie poprawiły wykrywanie i reagowanie na epidemie, w tym w obszarze genomiki, danych i sztucznej inteligencji.
- Dlaczego mimo postępów świat nadal pozostaje częściowo nieprzygotowany i gdzie występują największe luki systemowe.
- Jakie decyzje polityczne i finansowe zadecydują o bezpieczeństwie zdrowotnym w kolejnych latach.
Lekcje pandemii i znaczenie globalnej solidarności
Pandemia COVID-19 unaoczniła, że zagrożenia zdrowotne nie respektują granic państwowych. „Pandemia nauczyła nas wszystkich wielu lekcji – zwłaszcza tego, że globalne zagrożenia wymagają globalnej reakcji” – powiedział dyrektor generalny WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus, otwierając 158. sesję Rady Wykonawczej. „Solidarność to najlepsza odporność” – dodał, podkreślając, że skuteczna gotowość pandemiczna wymaga współpracy ponad podziałami politycznymi i regionalnymi.
Historyczne decyzje po COVID-19
Jednym z najważniejszych kroków ostatnich lat było przyjęcie w maju 2025 r. Porozumienia Pandemicznego WHO, które ustanowiło kompleksowe podejście do zapobiegania pandemiom, gotowości i reagowania na nie. Dokument ten wzmocnił zarówno globalne bezpieczeństwo zdrowotne, jak i równość w dostępie do narzędzi ochrony zdrowia.
Państwa członkowskie prowadzą obecnie prace nad aneksem dotyczącym systemu dostępu do patogenów i podziału korzyści (PABS), którego przyjęcie umożliwi pełne wejście Porozumienia w życie jako prawa międzynarodowego.
Równolegle, we wrześniu 2025 r. weszły w życie zmiany w Międzynarodowych Przepisach Zdrowotnych (IHR), mające wzmocnić zdolności krajowe w zakresie wykrywania zagrożeń i reagowania na nie.
Finansowanie i infrastruktura: od deklaracji do konkretnych narzędzi
WHO wskazuje na istotny postęp w obszarze finansowania gotowości pandemicznej. Fundusz Pandemiczny, tworzony wspólnie z Bankiem Światowym, przyznał już ponad 1,2 mld USD grantów, co uruchomiło dodatkowe 11 mld USD wsparcia dla 67 projektów w 98 krajach. Środki te przeznaczono m.in. na rozwój nadzoru epidemiologicznego, sieci laboratoryjnych, szkolenia personelu oraz koordynację międzysektorową.
Dane, genomika i sztuczna inteligencja
Znacząco rozwinęły się globalne systemy wczesnego ostrzegania. Centrum Wywiadu Epidemicznego i Pandemicznego WHO zaktualizowało system EIOS, wykorzystując sztuczną inteligencję do szybszej identyfikacji zagrożeń w ponad 110 krajach. Jednocześnie gwałtownie wzrosły możliwości sekwencjonowania genomowego. Dzięki Międzynarodowej Sieci Nadzoru Patogenów ponad 110 państw wzmocniło nadzór genomiczny, co przyspiesza zarówno wykrywanie nowych patogenów, jak i działania przygotowawcze.
Uzupełnieniem tych działań jest WHO BioHub, który od końca 2020 r. koordynuje bezpieczne udostępnianie próbek biologicznych. Do tej pory system objął 34 warianty wirusów, w tym SARS-CoV-2, MPox czy MERS-CoV, angażując niemal 80 laboratoriów z 30 krajów.
Produkcja szczepionek i kadr: w stronę większej samowystarczalności
Pandemia przyspieszyła globalne inicjatywy na rzecz lokalnej produkcji szczepionek, diagnostyki i terapii. Kluczową rolę odgrywają tu m.in. centrum transferu technologii mRNA w Kapsztadzie, ośrodek szkoleniowy w Seulu oraz Tymczasowa Sieć Środków Zabezpieczających Medycznych. Równolegle Akademia WHO we Francji oraz Globalne Centrum Szkoleniowe ds. Bioprodukcji, utworzone wspólnie z Republiką Korei, wzmacniają kompetencje kadr w krajach o niskich i średnich dochodach.
Dowody postępu w praktyce: Ebola i Marburg
WHO wskazuje, że realne efekty widać już w odpowiedziach na ostatnie epidemie Eboli i Marburga. Choroby, które dekadę temu prowadziły do katastrofalnych strat w Afryce Zachodniej, dziś są opanowywane znacznie szybciej, z ograniczonym rozprzestrzenianiem się i niższą śmiertelnością. Kluczową rolę odgrywają tu krajowe instytucje zdrowia publicznego, wspierane przez WHO.
Postęp nierówny i kruchy
Mimo tych osiągnięć WHO ostrzega, że uzyskane zdolności są niestabilne. W wielu krajach obserwuje się przesuwanie finansowania z ochrony zdrowia w kierunku obronności i bezpieczeństwa narodowego. Organizacja podkreśla, że jest to podejście krótkowzroczne, ponieważ pandemie same w sobie stanowią zagrożenie dla bezpieczeństwa państw. Inwestycje w gotowość pandemiczną oznaczają uratowane życia, chronione gospodarki i stabilniejsze społeczeństwa.
Wezwanie do działania
WHO apeluje do rządów i partnerów międzynarodowych, aby nie zaniedbywali przygotowań do przyszłych pandemii. „Patogeny nie znają granic. Żaden kraj nie jest w stanie samodzielnie zapobiec pandemii ani sobie z nią poradzić” – przypomina organizacja. Trwające obrady Rady Wykonawczej WHO mają wyznaczyć kierunek dalszej współpracy, odpowiedzialności i podziału ról w globalnym zdrowiu.
Główne wnioski
- Świat jest lepiej przygotowany niż w 2020 roku – po pandemii COVID-19 wdrożono m.in. Porozumienie Pandemiczne WHO (2025), zmieniono Międzynarodowe Przepisy Zdrowotne (IHR) i uruchomiono globalne mechanizmy finansowe.
- Postęp ma wymierne efekty – Fundusz Pandemiczny wsparł 67 projektów w 98 krajach, a rozwój sekwencjonowania genomowego i systemów AI umożliwia szybsze wykrywanie zagrożeń.
- Gotowość pozostaje nierówna i krucha – ograniczanie finansowania ochrony zdrowia oraz przesuwanie środków na inne priorytety osłabia zdolność reagowania wielu państw.
- Kluczowa jest dalsza współpraca międzynarodowa – WHO podkreśla, że bez solidarności, stabilnego finansowania i wspólnych zasad żaden kraj nie poradzi sobie sam z kolejną pandemią.
Źródło:
- WHO
