Zaburzenia zdrowia psychicznego stały się jednym z największych wyzwań zdrowotnych XXI wieku. Zgodnie z najnowszymi danymi Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), ponad miliard ludzi na świecie cierpi na różnego rodzaju problemy psychiczne – najczęściej lęki i depresję. Choć wiele krajów deklaruje reformy w tym obszarze, postęp jest zbyt powolny, by sprostać rosnącym potrzebom populacji. WHO alarmuje: konieczna jest systemowa transformacja i zdecydowane zwiększenie skali działań – zarówno w wymiarze prawnym, finansowym, jak i organizacyjnym.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Ilu ludzi na świecie cierpi na zaburzenia zdrowia psychicznego i jakie są tego skutki.
- Jakie wyzwania stoją przed systemami opieki psychiatrycznej na świecie.
- Jakie działania podejmują kraje i WHO, by poprawić sytuację.
- Jakie są kluczowe rekomendacje dotyczące inwestycji w zdrowie psychiczne.
Skala problemu i konsekwencje ekonomiczne
Zaburzenia zdrowia psychicznego, takie jak lęk i depresja, dotykają ludzi w każdym wieku i w każdej części świata. WHO podkreśla, że są one drugą najczęstszą przyczyną długotrwałej niepełnosprawności, prowadząc do ogromnych strat w zakresie zdrowia, jakości życia i produktywności.
Koszty, jakie ponoszą systemy opieki zdrowotnej i całe gospodarki, są ogromne. Szacuje się, że same tylko lęki i depresja kosztują światową gospodarkę aż 1 bilion dolarów rocznie, głównie z powodu utraty produktywności. To więcej niż roczny budżet zdrowia wielu państw rozwiniętych.
Luki w opiece i dramatyczne statystyki samobójstw
Raport WHO nie pozostawia złudzeń – samobójstwa pochłonęły 727 000 ofiar w 2021 roku, a problem ten dotyka wszystkie grupy społeczne i wiekowe. Jest to główna przyczyna śmierci wśród młodych ludzi, niezależnie od kontekstu ekonomicznego.
Mimo podejmowanych inicjatyw, postęp w ograniczaniu liczby samobójstw jest zbyt wolny. Cel Zrównoważonego Rozwoju ONZ zakłada redukcję o jedną trzecią do 2030 roku – obecnie jesteśmy na drodze do zaledwie 12% redukcji.
Równość w dostępie? Nadal fikcja
Z raportu „Mental Health Atlas 2024” wynika, że w krajach o wysokich dochodach na opiekę psychiatryczną wydaje się średnio 65 USD na osobę, podczas gdy w krajach o niskich dochodach – zaledwie 0,04 USD. Mediana wydatków rządowych na ten cel od 2017 roku utrzymuje się na niezmienionym poziomie 2% budżetu zdrowotnego.
Liczba pracowników ochrony zdrowia psychicznego to kolejne wyzwanie – mediana wynosi 13 specjalistów na 100 000 osób, a w krajach uboższych notuje się dramatyczne niedobory kadrowe.
Zbyt wolna transformacja systemowa
WHO zauważa, że choć 71% krajów integruje zdrowie psychiczne z podstawową opieką zdrowotną, to poniżej 10% państw przeszło w pełni na model opieki środowiskowej. Dominujący model nadal opiera się na instytucjach zamkniętych, często z przymusowymi i długoterminowymi hospitalizacjami.
Postęp w zakresie legislacji również pozostawia wiele do życzenia. Tylko 45% krajów oceniło swoje przepisy jako w pełni zgodne z międzynarodowymi standardami praw człowieka.
Obiecujące inicjatywy i działania prewencyjne
Pozytywnym sygnałem jest rosnąca liczba inicjatyw promujących zdrowie psychiczne:
- ponad 80% krajów zapewnia wsparcie psychiczne i psychospołeczne w sytuacjach kryzysowych (w 2020 roku było to 39%),
- upowszechnia się telemedycyna psychiatryczna,
- rozwijane są programy wczesnodziecięce, interwencje w szkołach oraz działania zapobiegające samobójstwom.
Jednak dostęp do tych usług jest nadal nierównomierny, a dane potrzebne do ich skutecznej oceny – często niekompletne.
WHO apeluje: czas na zdecydowane działania
Jak powiedział dr Tedros Adhanom Ghebreyesus, Dyrektor Generalny WHO:
Transformacja usług zdrowia psychicznego to jedno z najpilniejszych wyzwań dla zdrowia publicznego – Inwestowanie w zdrowie psychiczne oznacza inwestowanie w ludzi, społeczności i gospodarki – inwestycję, której żaden kraj nie może sobie pozwolić zaniedbać. Każdy rząd i każdy przywódca ma obowiązek działać pilnie i zadbać o to, aby opieka psychiatryczna była traktowana nie jako przywilej, ale jako podstawowe prawo każdego człowieka.
Najważniejsze postulaty WHO
Aby odwrócić niepokojący trend i zrealizować cele Kompleksowego Planu Działań na rzecz Zdrowia Psychicznego, WHO rekomenduje:
- sprawiedliwe finansowanie systemów opieki psychiatrycznej,
- reformy prawne i polityczne chroniące prawa osób z zaburzeniami psychicznymi,
- inwestycje w kadry medyczne,
- rozwój opieki środowiskowej skupionej na potrzebach pacjenta.
Mimo rosnącej świadomości znaczenia zdrowia psychicznego, świat wciąż nie nadąża za jego potrzebami. Braki kadrowe, niskie finansowanie, nierówności w dostępie i opóźniona transformacja usług sprawiają, że ponad miliard ludzi nie otrzymuje odpowiedniego wsparcia. Raporty WHO to nie tylko diagnoza – to wezwanie do globalnej mobilizacji na rzecz zdrowia psychicznego jako fundamentalnego prawa człowieka i filaru zdrowia publicznego.
Główne wnioski
- Ponad miliard osób na świecie zmaga się z zaburzeniami psychicznymi – najczęściej depresją i lękiem.
- Ekonomiczne koszty utraconej produktywności sięgają 1 biliona USD rocznie.
- Tylko 2% budżetów zdrowotnych średnio przeznaczane jest na zdrowie psychiczne – bez zmian od 2017 r.
- WHO apeluje o systemową reformę, sprawiedliwe finansowanie, rozwój kadry i opiekę skoncentrowaną na pacjencie.
Źródło:
- WHO
