Nowa metaanaliza opublikowana w „The Lancet Planetary Health” potwierdza, że długotrwałe narażenie na zanieczyszczenie powietrza – szczególnie na drobny pył zawieszony (PM2,5), dwutlenek azotu (NO₂) oraz sadzę – wiąże się ze wzrostem ryzyka demencji, w tym choroby Alzheimera i otępienia naczyniowego. Badanie objęło ponad 29 milionów osób z czterech kontynentów i dostarcza istotnych dowodów epidemiologicznych przemawiających za pilną potrzebą przeciwdziałania zanieczyszczeniom środowiskowym w polityce zdrowotnej i urbanistycznej.
Z tego artykułu dowiesz się…
- Jakie typy zanieczyszczeń powietrza są powiązane ze zwiększonym ryzykiem demencji.
- O ile wzrasta ryzyko otępienia przy wzroście stężenia PM2,5, NO₂ i sadzy.
- Jakie mechanizmy biologiczne mogą tłumaczyć wpływ zanieczyszczenia powietrza na mózg.
- Dlaczego działania urbanistyczne i środowiskowe są kluczowe w zapobieganiu demencji.
Globalne obciążenie demencją i rola środowiska
Na całym świecie na demencję cierpi dziś ponad 57 milionów osób. Prognozy wskazują, że do 2050 roku liczba ta może wzrosnąć nawet do 152 milionów. Choć w niektórych krajach o wysokich dochodach obserwuje się spadek częstości występowania demencji, sytuacja w skali globalnej pozostaje alarmująca.
Zespół badaczy z Wydziału Epidemiologii Medical Research Council (MRC) Uniwersytetu Cambridge przeanalizował 51 badań z Ameryki Północnej, Europy, Azji i Australii, obejmujących łącznie dane ponad 29 milionów uczestników. Wnioski są jednoznaczne: zanieczyszczenie powietrza należy do istotnych środowiskowych czynników ryzyka demencji.
Zanieczyszczenia o potwierdzonym wpływie na ryzyko demencji
Badacze wykazali statystycznie istotny związek między demencją, a trzema rodzajami zanieczyszczeń:
- PM2,5 (pył zawieszony o średnicy do 2,5 mikrona) – cząsteczki te wnikają głęboko do płuc, a następnie mogą przenikać do krwiobiegu i ostatecznie wpływać na układ nerwowy. Na każde 10 μg/m³ wzrostu stężenia PM2,5 względne ryzyko demencji wzrasta o 17%.
- Dwutlenek azotu (NO₂) – powstający głównie w wyniku spalania paliw, w tym z silników Diesla. Każdy wzrost stężenia NO₂ o 10 μg/m³ zwiększa ryzyko demencji o 3%.
- Sadzę (elemental carbon) – będącą składnikiem PM2,5. Każdy wzrost o 1 μg/m³ wiąże się z 13% wzrostem ryzyka demencji.
Dr Haneen Khreis z MRC Cambridge podkreśliła:
Nasza praca dostarcza dalszych dowodów potwierdzających obserwację, że długotrwała ekspozycja na zanieczyszczenie powietrza zewnętrznego jest czynnikiem ryzyka wystąpienia demencji u osób dorosłych, które wcześniej cieszyły się dobrym zdrowiem.
Mechanizmy biologiczne: stres oksydacyjny i stan zapalny
Zanieczyszczenia mogą wpływać na rozwój demencji poprzez wywoływanie stanu zapalnego w mózgu i stresu oksydacyjnego – dwóch mechanizmów silnie powiązanych z neurodegeneracją. Pyły i związki chemiczne zawarte w zanieczyszczonym powietrzu mogą docierać do mózgu bezpośrednio lub pośrednio przez układ krążenia, prowadząc do uszkodzeń neuronów, białek i DNA.
Wpływ ten wydaje się szczególnie silny w przypadku otępienia naczyniowego – typu demencji wynikającego z zaburzeń krążenia mózgowego. Choć różnice te nie były jeszcze statystycznie istotne, autorzy wskazują na konieczność dalszych badań.
Potrzeba szerszych działań politycznych i systemowych
Clare Rogowski z MRC Cambridge zauważa:
Wysiłki mające na celu ograniczenie narażenia na te kluczowe zanieczyszczenia prawdopodobnie pomogą zmniejszyć obciążenie społeczeństwa demencją. Prawdopodobnie konieczne będą surowsze limity dla kilku zanieczyszczeń, skierowane do głównych podmiotów przyczyniających się do tego zjawiska, takich jak sektor transportu i przemysłu.
Naukowcy podkreślają też, że badane populacje pochodziły głównie z krajów o wysokich dochodach, podczas gdy grupy marginalizowane – bardziej narażone na zanieczyszczenie – były słabiej reprezentowane. W związku z tym apelują o większą inkluzywność badań i bardziej sprawiedliwe podejście do polityk środowiskowych.
Dr Christiaan Bredell, współautor badania, dodał:
Te odkrycia podkreślają potrzebę interdyscyplinarnego podejścia do zapobiegania demencji. Zapobieganie demencji to nie tylko obowiązek opieki zdrowotnej: badanie to potwierdza, że planowanie urbanistyczne, polityka transportowa i regulacje środowiskowe odgrywają istotną rolę.
Zanieczyszczenie powietrza to nie tylko problem klimatyczny, czy środowiskowy, ale realny i potwierdzony czynnik ryzyka rozwoju demencji. Wyniki szerokiej metaanalizy wskazują, że działania na rzecz poprawy jakości powietrza powinny być integralną częścią strategii zdrowia publicznego, obejmując polityki urbanistyczne, transportowe i środowiskowe. Inwestycje w czyste powietrze to inwestycje w zdrowie mózgu całych społeczeństw.
👉 Wyniki oraz opis badań znajdziesz pod TYM LINKIEM
Główne wnioski
- Dane z ponad 29 mln osób potwierdzają związek między długotrwałym narażeniem na zanieczyszczenie powietrza a ryzykiem demencji, w tym choroby Alzheimera i otępienia naczyniowego.
- Każde 10 μg/m³ PM2,5 zwiększa ryzyko demencji o 17%, NO₂ o 3%, a 1 μg/m³ sadzy – o 13%.
- Mechanizmy biologiczne obejmują stres oksydacyjny i stan zapalny, które uszkadzają komórki mózgu i przyczyniają się do neurodegeneracji.
- Eksperci apelują o działania polityczne i środowiskowe, wskazując na potrzebę surowszych regulacji dla przemysłu i transportu oraz sprawiedliwszą reprezentację grup ryzyka w badaniach.
Źródło:
- Uniwersytet Cambridge
- The Lancet Planetary Health
