Od 27 grudnia 2024 r. funkcjonuje w Polsce system przyjmowania zgłoszeń zewnętrznych od sygnalistów, prowadzony przez Rzecznika Praw Obywatelskich. W pierwszym kwartale działania, do końca marca 2025 r., RPO otrzymał 229 zgłoszeń, z czego 79 spełniło ustawowe kryteria i zostało zakwalifikowanych jako zgłoszenia zewnętrzne. Obsługą zajmuje się specjalnie powołany Zespół do spraw Sygnalistów, który analizuje każdy przypadek pod kątem zgodności z ustawą o ochronie sygnalistów.
Główne obszary naruszeń – finanse publiczne i dane osobowe
Najwięcej zgłoszeń dotyczyło naruszeń związanych z interesami finansowymi Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego oraz UE. Kolejne istotne obszary to korupcja i nieprawidłowości w zakresie ochrony prywatności oraz danych osobowych. Pojawiły się również sygnały dotyczące zdrowia publicznego, choć jak zaznacza RPO, stanowiły one pojedyncze zgłoszenia. Rzecznik nie ujawnił jednak, czego konkretnie lub choćby ogólnie dotyczyły te zgłoszenia.
Zgłoszenia z obszaru zdrowia – co można raportować?
Zgodnie z ustawą, sygnaliści mogą zgłaszać nieprawidłowości w takich dziedzinach jak zdrowie publiczne, bezpieczeństwo produktów leczniczych, zamówienia publiczne w ochronie zdrowia, naruszenia przepisów o ochronie danych pacjentów czy łamanie konstytucyjnych praw pacjentów.
Kim są sygnaliści i jak działają?
Sygnalista to osoba, która zgłasza naruszenie prawa, uzyskane w kontekście pracy – może to być pracownik placówki medycznej, farmaceuta, technik, członek zespołu administracyjnego czy nawet dostawca usług IT dla szpitala. Kluczowe jest to, że informacje muszą pochodzić z kontekstu zawodowego. Ustawa chroni sygnalistów przed działaniami odwetowymi, a zgłoszenia mogą być składane anonimowo – RPO przyjął w tym okresie 18 takich zgłoszeń, z czego 8 zostało przekazanych do dalszego procedowania przez odpowiednie organy.
Które kanały zgłoszeń wybierają sygnaliści?
Ponad 80% zgłoszeń wpłynęło przez specjalny internetowy formularz RPO, który umożliwia dołączenie dokumentacji i zapewnia ochronę tożsamości. Mniej popularne kanały to korespondencja tradycyjna (15 zgłoszeń), osobiste wizyty (3 zgłoszenia) oraz infolinia (2 zgłoszenia ustne).
O co najczęściej pytają zgłaszający?
W ciągu trzech pierwszych miesięcy działania systemu Rzecznik udzielił odpowiedzi na 58 wniosków o poradę prawną. Pytania dotyczyły przede wszystkim zakresu ochrony przysługującej sygnalistom, sposobu dokonywania zgłoszenia oraz jego możliwego przedmiotu.
Źródło:
- RPO
